Биринчи Борбордук Азия маалымат лабораториясы «Экологиялык маалыматтарды визуалдаштыруу» Бишкекте өз ишин жыйынтыктады. Негизги идея региондун өлкөлөрүндөгү журналисттер жана жарандык активисттерди экологиялык чоң маалыматтар менен иштөөгө үйрөтүү.
Борбордук Азиядагы өлкөлөрдүн экологиялык маселелерин бир бүтүн проблема катары талкуулоонун маанилүүлүгү жана бул үчүн маалыматтарга негизделген комплекстүү маалыматтарды колдонуу зарылчылыгы Элмира Жумакалыдова тарабынан белгиленди, ал «Экологияны коргоо жана табигый ресурстар боюнча маалыматты эффективдүү чагылдыруу» проекттин региондук менеджери.
“Азаттык”: Учурда маалымат лабораториясынын актуалдуулугу канчалык? Ал кандай максаттарды көздөйт?
Жумакалыдова: Бүгүн, Борбордук Азияда экологиялык маселелерди квалификациялуу чагылдыруу үчүн эки адисти жардамга алуу зарыл. Бир жагынан, журналист – аны маалыматты туура колдонууга, чоң көлөмдөн жана так иш алып баруудан коркпоого, сандарды башка маалыматтардан айырмалап, алардын артында турган маанилерин чечмелөөгө, жана ошол маанилерди угушу оңой жана так түрдө жеткирүүгө үйрөтүү. Экинчи жагынан — жарандык активист, ал маалымат менен иштей алат, бирок 500 бетті эле отчетту орто жаранга жеткире албайт, цифралдык маалыматтарды жашоодон жөнөкөй мисалдар менен визуалдаштыруу керек.
“Азаттык”: Негизги маалыматтардын мааниси эмне? Алар экологиялык маселелерди жана алардын чечилишин чагылдырууда кандай роль ойноп жатат?
Жумакалыдова: Сандар экологиянын абалы, анын оң же терс өзгөрүүлөрү жөнүндө акылдуу сүйлөшүүгө мүмкүндүк берет. Аларсыз, маселени чечүүгө болгон зарылчылыкты жана анын актуалдуулугун түшүнүү мүмкүн эмес. Мисалы, акыркы катып калган жаңылык, Жерде 115,000 жылдан бери мындай жылуулук болгон эмес, 2014-2016-жылдардагы акыркы үч жылда болуп өткөн маалыматтарга негизделген болот.
“Азаттык”: Борбордук Азияда, конкреттүү Кыргызстанда экология боюнча маалымат жыйноо менен кимдер алектенет? Алардын сапаты, системалуу жана жеткиликтүүлүгү кандай?
Жумакалыдова: Биздин өлкөлөрдүн ар биринде жыл сайын экологиялык чечимдер жөнүндө улуттук отчетторду жаёт накатердүү жазуу менен тараткан экологияны коргоо агенттиктери бар. Алар ондогон көрсөткүчтөр боюнча маалыматтарды камтыйт; бул – кеңири отчеттор. Кыргызстанда, буйруса, акыркы маалыматтар 2014-жылдан бери эле.
Ааргус конвенциясына ылайык, региондордун баары кол койду, башкача айтканда Өзбекстандан башка өлкөлөр, экологиялык маалыматтар ачык берилиши керек. Ошол эле учурда, аларды толук ачык деп аташ учурда кыйын – алар ар дайым берилбейт же такыр берилбейт. Ортодон чыккан чыныгы жаран эмес, жалаң гана ММК жана экологиялык активисттер, бюрократия менен иштөөдө сабырдуулук көрсөтүп, маалымат алуу үчүн четке кагууларга даяр болушу керек. Акыркы жылдарыбызда жагдай жай-жайдан жакшырууда; кээ бир агенттиктер кызматташууга ачык боло башташты жана убакыттын өтүшү менен иш алып барууда.
“Азаттык”: Экологиялык маалыматтарды жыйноо жана колдонуу учурунда адистерди кандай башка көйгөйлөр күтүп турат?
Жумакалыдова: Маалыматтарды системалуу кылуу, цифрлаштыруу жана машинага окула тургандыгы боюнча негизги маселелер болуп саналат. Мындан тышкары, бул базаларды жайылтуу жана журналисттер менен коомчулук арасындагы суроо-талапты арттыруу маселеси да маанилүү.
“Азаттык”: Кайда карапайым адамдар Кыргызстандың экологиясы боюнча маалыматты таба алышат?
Жумакалыдова: Республиканын эң эски экологиялык уюму BIOM’дун уникалдуу веб ресурсу бар – Кыргызстан боюнча чоң массивдеги маалыматтар менен китепкана. UNEP (Бириккен Улуттар Уюмунун Экологиялык Программасы) изилдөөлөрүнүн жыйынтыктарын окуй алышат. Мындан тышкары, GIZ (Германия Иштешүүнүн Эл аралык Коом Чыгындары) проектине таандык – К-LINK порталы, ал 5-6 уюмдардын отчетторун бириктирет. RECCA (Борбордук Азиянын Регионалдык Экологиялык Борбору) веб-сайтында Кыргызстан тууралуу ачык баяндоолор бар.
“Азаттык”: Параметрлерге ылайык «Экологияны коргоо жана табигый ресурстар боюнча маалыматты эффективдүү чагылдыруу» программасынын алкагында маалымат лабораториясы уюштурулганбы? Проекттин актуалдуулугу кандай?
Жумакалыдова: Биз Борбордук Азиядагы экология тууралуу муктаж маалыматты коомчулукка жеткирүүнү жакшыртууну каалайбыз. Проекттин биринчи компоненттери – журналисттердин маалыматтык, бирок оңой түшүнүлүү материалдарды чыгаруу боюнча жөндөмдөрүн жакшыртуу.
Экинчи компонент – медианын, үчүнчү сектордун жана Борбордук Азия өлкөлөрүнүн мамлекеттик органдарынын кызматташылышын жакшыртуу. Климаттын өзгөрүлүүсү, жердин начарлашы жана абанын булгануусу – бардык регионго тиешелүү маселелер; бизде айтылган адистер экологиялык маселелерди жана табигый ресурстарды колдонуу боюнча биргелешип талкуулашы маанилүү.
Проектти үчүнчү компонент – биздин көп медиа ресурсу «LIVEN. Күндөлүк Азия,» экология жөнүндө жөнөкөй, түшүнүктүү, жана профессионалдуу баяндоо.
“Азаттык”: Региондогу экологиялык журналистиканын өзгөчөлүктөрү кандай?
Жумакалыдова: Биздин изилдөөсүнө ылайык, региондогу бардык медиа экологияны коргоо маселелерин белгилүү бир өлчөнгөн деңгээлде сөз кылат, бирок ал бир тараптуу. Көптөгөн материалдар расмий пресс-релиздер, НПО же эл аралык уюмдардан алынган маалыматтардын кайра басылышынан турат. Экологиялык маселелерге көңүл буруп, окурмандарын кызыктыра алган уникалдуу окуяларды табуу кыйын. Ошондой эле, экологиялык суроолор саясий, экономикалык жана социалдык суроолордун жаратылышы сыяктуу маанилүү – алар биздин күнүмдүк жашообузга түздөн-түз таасир тигет.
“Азаттык”: Экологиялык маселелердин чагылдырылышынын табияты кандай?
Жумакалыдова: Биринчиден, бул окуяларды чыгаруу үчүн ресурстардын чектелүүсүнө байланыштуу, жана бизнес саясаткерлердин экологияны айкындоо бюджетине кызыгуу жогору эмес. Экинчиден, журналисттер муктаж терминологияны түшүнбөйт жана көрсөткүчтөрдү окурмандарга жеткиликтүү тилге айлантууда шүгүртүү өзгөчөлүктөрүнө ээ эмес.
“Азаттык”: Бүгүн экологияны кандайча талкуулоого керек, көңүл буруу үчүн?
Жумакалыдова: Бүгүнкү күндө көпчүлүк аудиториядан белгилүү «Миллениал» муунунун өкүлдөрү, 1980-1982 жана 1990-1992-жылдар аралыгында төрөлгөн жаштар турат. Бул – айрыма жаш адамдары менен бир кыйыр контуруп, өз үйлөрүндө чечимдер кабыл алган, маалыматтык технологияларда активдүү жашаар контингент. Алардын көңүлүн жеке окуялар аркылуу глобалдык маселелерди талкуулоодон тартууласа болот, аларды конкреттүү кандайча чынжырсып жандандыраарлык жолдор менен карап чыгууга. Теориялык материалдары практикалык суроолорго үндөш жана аудиторияга жакшы эле келишет.
Мисалы, жакында New York Times америкалыктар кандай темаларды эң көп окуткандарынын статистикасын жарыялады. Төмөндө, 5 жогорку тема экономикалык, саясий, же кылмыштык темаларга тиешелүү эмес – алар мода боюнча кеңештер, отундарды жана резеңкелерди чечүү маселелери. Элдин мындай чоң саясий активдүүлүктөргө ээ болуп чыккан ресурстар үчүн жөнөкөй практикалык темалар дагы каттыкы бар.
“Азаттык”: Биздин региондо негизги экологиялык маселелерди белгилеп бериңиз.
Жумакалыдова: Жана мен буга чейин белгилегендей, бир өлкөдөгү экологиялык абал ар дайым бүтүндөй регионго таасир этет. Ошондуктан, Кыргызстан жана Борбордук Азия үчүн эң актуалдуу маселелер мындан ары келет:
— климаттын өзгөрүүсү бүткүл дүйнө жүзүндө актуальдуу, биз да жок эмеспиз. Ошентип, 2015—жылы Париж келишими маанилүү болуп саналат; — абанын булганышы – анын абалы региондо акыркы жылдары маанилүү начарлап кеткен; — Арал деңизинин жамандыгы, айыл чарба сугатында акылсыз сугат пайдалануу менен байланыштуу – кадимки ашкери, бул маселеде сугат ресурсун акылдуу пайдаландыруу менен таасир этиш үчүн роль ойноп жатышат; — уран калдыктарын рекультивациялоо – бул советтік мурас. Борбордук Азия өлкөлөрүнүн өкмөттөрү негизги фонддорду бөлүп берген, бирок ушул маселени эл аралык коомчулукту тартуу керектелет.“Азаттык”: Сиздин программаны канча убакытка пландалган?
Жумакалыдова: Биздин долбоор, башка эл аралык уюмдар тарабынан жүзөгө ашырылгандай, башталышы жана аягы менен болот. Бул багытта ишин улантуу үчүн бизнес жана өкмөттү тартуу зарыл.