Бүгүнкү күндө өлкөдөгү жумушсуздук көрсөткүчү аялдар арасында эркектерге караганда жогору. Социалдык Технология Агенттигинин (AST) маалыматтарында, айырма 20% га жетет жана жумушта болгон аялдар орточо 36.4% төмөн киреше алышат. Мындан тышкары, бул айырма жыл сайын өсүп жатат, жыныс теңдиги боюнча болгон мыйзамга карабастан.
Бул аялдарды, атайын айыл жергесинде жашаган аялдарды, өзгөчө үй-бүлөлөрүн колдоого алуу үчүн киреше табуу жолу издөөгө мажбур кылат. Аялдардын ушундай демилгеси катары Иссык-Көл облусунун Тон районундагы Боконбаев айылында айылдык өз алдынча башкаруу «Кун-Чыгыш» айылынын элдери тарабынан эл аралык уюм WECF (Европадагы Аялдар үчүн Жалпы Келечек) колдонуулары менен негизделген. WECF айылдык аялдарга сүттү жана жемиштерди иштетүү, ошондой эле конок үйлөрдү түзүү боюнча тренингдерди уюштурду, «Аялдарды күчтөндүрүү — баары үчүн пайда!» эл аралык программасынын алкагында. Бул төрт жылдык программа алты өлкөгө (Афганистан, Грузия, Кыргызстан, Түштүк Африка, Тажикстан, Уганда) багытталган. Программа Кыргызстанда «Алга» жергиликтүү НПО, Социалдык Технология Агенттиги, CAAWS, Кыргызстандагы Суу жана Санитария альянсы жана «Мехр-Шавкат» тарабынан WECF эл аралык уюшма менен кызматташа ишке ашырылууда.
Кун-Чыгыш айылы Иссык-Көл облусундагы 9 айылдан турат. Алар: Ак-Олхон, Боконбаев, Долон, Ак-Остон, Кабак, Чырак, Талды Булак, Тон, жана Мундуз. Бул жерде 12,740 айылдык жашоочу бар, алардын 6,438 аялдар. CAAWS (Кыргызстандагы Суу жана Санитария альянсы) координатору Айнура Кулназарыванын айтымында, калктын негизги киреше булактары жана ишмердүүлүк тармактары мал чарбачылык — 50%, айыл чарба — 25%, жана кызмат көрсөтүү сектору — 25%. Бул мал чарбачылыгында негизинен эркектер иштесек, аялдар өз жолдошторуна жардам берип (сүт саап, сүттү каймакка, тэңирленди, курт, жана каймакка иштетүү), өспүрүмдөрү менен биргеликте бакчада жана жашылча талаасында көбүрөөк иштешет, жокпу, кышка даярдык көрүп, айыл чарба продукцияларын сатышат. Чындыгында, айыл чарба өндүрүшүндө аялдардын эмгек катышуусу эркектердикинен алда канча жогору.
Иссык-Көл облусундагы «Манжылы Боконбаев» коомдук өз алдынча башкаруу борборунда депутат Эркинкул Иманкожоева аялдар мүчөлөрү менен жолугуп, аял ишкерлер тарабынан 많이 кездешкен маселелерди аныктады. Коомдук өз алдынча башкаруу 12 жылдык юбилейин белгилеп, ушул убакытка чейин кызыгуучулар топторун түзүүгө жетишкен. Бул жерде ырчылар жана музыканттар топтору, кол өнөрчүлүк топтору, сүттү иштетүү үчүн топ, жемиштерди жана жашылчаларды иштетүү үчүн топ, экотуризм үчүн топ бар. Шектенбестен, ушундай улуу убакытта Коомдук өз алдынча башкаруу мүчөлөрү айылдык аялдардын көйгөйлөрүн чечүүдө маалымдуулук топтоп, олуттуу тажрыйбага ээ болушкан.
Анын жыйынтыгында, Коомдук өз алдынча башкаруу ар бир тобунда «жара шарттык» жетекчилер бар экенин ачыктады. Мисалы, Чолпон Чойтонбаева сүт өндүрүшүнө жооптуу, Майрам Эшбаева жемиштерди чогултуу жана иштетүүгө, Жылдыз Асанакунова кол өнөрчүлүк тармагына жооп берет жана ушундай эле. Бүгүн бул активисттер депутаттын назарынан өткөрүлүп, өздөрүнүн максаттарын чыгарууга келишти. Майрам Эшбиева өткөн жылы сүт азыктарын иштетүү жана сатууда 40,000 сом киреше тапты, анын жарымы жаратылыш материалдары жана эмгеги үчүн ашыкча чыкты, калганы таза пайда! Ойноодон үй-бүлөнүн бюджетине жакшы кошумча!
Чолпон Осмоновага 75,000 сом киреше түштү, анын 30,000 сом өзү эмгекчилери болду. Бирок 40,000 сом үй-бүлөгө кетти.
Легионорлор өзүнүн ийгиликтери тууралуу айтып жаткан жок, бирок жалпы көйгөйлөр жөнүндө сөз кылууда!
Этлэгдэх сүттү табуу абдан кыйын, анткени Кыргызстанда эпизоотикалык кырдаал татаал. Айылдарда көптөгөн оорулуу сиырлар бар, кээ бир жооптуу жарандар өз позицияларын зомбулук менен пайдаланышат: мал ээлеринин кээ бир акча үчүн сүттүн оорулары жок экендигин тастыктаган сертификаттарды беришет. «Сүт сатып алууда ветеринардык клиникасынын сертификатына таянабыз, бирок биз дайыма бруцеллезден коркомуз,» — дейт Чолпон Чойтонбаева.
Ошондой эле, айылдык аялдардын үйүндө сүт азыктарын сактоо шарттары стандарттарга жооп бербейт: идиштер белгисиз жолдор менен тазаланып, муздаткычтар жетишсиз. Ошондуктан, санитардык жана эпидемиологиялык кызмат Коомдук өз алдынча башкаруунун мүчөлөрүнө сапат сертификатын алуу үчүн талап кылынган уруксат бербейт. Булсыз, жергиликтүү дүкөндөрдүн эч бири Коомдук өз алдынча башкаруунун продукцияларын сатуу үчүн кабыл албайт.
Аялдардын айтымында, алар сүттү чындыгында эле ошол эле кардарлардан сатып алып, аны жөнөкөй кардарларына үйгө барып сатып жатышат, ал эми кичине партияларда гана өндүрүш жүргүзүшөт. Бирок алардын技能лери аларды Коомдук өз алдынча башкарууда кичине сүт иштетүү болуп жаткан цехти ачууну мүмкүнчүлүк берет, анткени алар биолакт даярдоону деле үйрөнүшкөн! Бирок чын эле, алар белгиленген көйгөйлөрдөн тышкары, атайын жабдыктардан да жетишпей жатышат, жана алар өздөрү сатып алууга мүмкүнчүлүгү жок: болгону бир потенциалдуу донор 8,000-10,000 долларды камсыздай алса болот!
Аялдар кургатылган жемиштерден, өрүк, карагаттан, жана мүкжидектен бышкан консерваларды, шекерсиз мармеладдарды, жана өрүк менен чийректен компотторду даярдаган. Дагы да, продукцияларды сатуу боюнча көйгөйлөр бар. Тагын жок, каптама жок, жана тышкы сатып алуучулар — туристтер сезон учурунда кичинекей каптоолор менен жабдыктарды сурашат. Кыргызстанда 0.5 литрлик айнек банка чыгарыла турган болсо, чет элдиктер 0.25 литр суроолошот! Азырынча, JICA ишкерлерге ошондой банканын узундугун берип жатат, конок үйлөр 400 банка сатып жатышат, бирок келечекке эмне болот? Ошондой эле, аялдар лицензия ала алышпайт.
Караштуу, былтыр Ноябрь айында Бишкекте өткөн органикалык азыктар көргөзмөсүндө ишкерлер жөн гана талап коюу жөнүндө маселени көтөрүштү, айрыкча «Манжылы Боконбаев» коомдук өз алдынча башкаруу органикалык айылдар тармактык уюмдарга кирет.
Алардын айтымында, алар өз өнүмдөрүн минималдуу көлөмдө чыгарат жана айылдык аялдар чоң масштабдагы өндүрүштүн бардык талаптарына жооп берүүдө кыйынчылыкка туш болушат. «Мүмкүн биздин көйгөйлөрдү чечүүгө тура келип турган башка бир жолу барбы?» — деп аялдар депутаттан суранышты.
Жасалмалар үчүн да көйгөйлөр бар. Түс алууда кыйынчылык болот, жүндүү шерлерди жана жүндү иштетүүчү машиналар жок, жана көптөгөн кол эмгеги талап кылынат; алар долбоордук маалымдуулукка муктаж, ошондуктан негизинен кол өнөрчүлүк продукцияларын даярдашат. Бирок чет элдик сатып алуучулар сапаттын башка чыгарууларын издей беришет. Айылдык аялдар маркетингди да үйрөнүшү керек. Ошондуктан, сатуу жай, бирок туруктуу. Бирок, алар өндүрүштү кеңейтүүгө муктаж эмес.
Соңку жылдары, коомдук өз алдынча башкаруунун мүчөлөрү экологиялык конок үйлөрдү өнүктүрүүнү карашууда. Алардын ичинде, каарман эне Доолткун Алиевойдин тажрыйбасы көңүлдү бурат. Ал сегиз баланы күйөөсүнүн кирешеси менен башкаруу абдан кыйын, өзгөчө 15 жаштагы кызы Джипара төрөлгөндөн бери церебралдык паралич менен жабыркап жатат! Эне кызына «байланган», ал күн бою арбадан отурат. Ошондуктан, жубайлар туристтик мезгилде өз үйлөрүн ачуу чечимин чыгарышууда, Боконбаев айлынын экотуризм боюнча аймактык борбор болуп расмий мойнуна алынгандыгы менен жеңилдетилет.
«Зарыл учурда, туристтер бизде бир күн, бир түнгө эле жашап калышат. Бирок биз аларды узакка калууга ынандыргым келет жана биздин аймактагы кызыктуу жайларга жана сүрөткер жери жоктугуна визит кылууга аракет кылабыз,» — дейт Доолткун эже.
Кыскасы, аялдар үй-бүлө жүк жүктөрүнө карабастан, киреше алуу менен аталган ишкерлердик ишмердүүлүгү менен алектенүүгө мүмкүнчүлүгү бар экенин көп айтып жатышат. Кедейчиликти жеңүү жана Кун-Чыгыш айыл округундагы жергиликтүү өз алдынча башкаруу күчүн бекемдөө – бул маанилүү тапшырма. Бирок, бул үчүн, ишкер адамдардын «тоскоолдуктары» маселелерин чечүү зарыл. Болбосо, бир дагы алга жыла албайт!
