Ишке ашуучу коомдук мониторинг жана билим берүү реформаларын баалоонун жетишкендиктери.Бул аталыш менен 27-июндан 30-июнга чейин Бишкекте “Парк-отельде” Кыргызстан Республикасынын эң билим берүү министрлигинин, Европа Биримдигинин, К. Аденауэр фондунун жана ЭД “БИОМ” “Кыргызстандагы билим берүү реформаларына көмөктөшүү жана мониторинг” башкарылышындагы эл аралык семинар өткөрүлдү. Проект Кыргызстанда 2015-жылдын январь айында башталып, жергиликтүү билим берүү секторунун ишинин ачыктыгын камсыздоого багытталган, башкача айтканда, тажрыйбалуу, авторитеттүү адамдардан турган Коомдук Кеңеш аркылуу реформаларды коомдук мониторинг жүргүзүү.
Кимде-ким мыкты билимдин жеке адамдын жана жалпы коомдун фондусу экендигине шексиз. Билимдүү адамдын белгиленген максаттарына жетүүсү, негизги жашоо маселелерин чечүүсү, карьерада кыйынчылыктарды жеңип чыгышы жеңил.
“Ошондуктан, билим берүү маселелери Кыргызстан Республикасынын мамлекеттик саясатында артыкчылыктуу стратегикалык багыттардын бири болуп саналат,- деди Билим берүү жана илим министрлигинин кеңешчиси Азамат Дикамбаев, – Мамлекеттин милдети – окуучуларды жана студенттерди коомго талап кылынган жана өзүн-өзү ишке ашыруусу жана жаран катары милдеттерин аткаруусу үчүн зарыл болгон билими жана компетенцияларына ээ болууга мүмкүндүк берген социалдык-ориентирленген билим берүү системасын түзүү.”
Билим берүү секторундагы башкы реформаларга системалуу мамиле берүү үчүн бир нече стратегиялык документтер иштелип чыккан. Булар “Билим берүү жөнүндө” мыйзам, билим берүүнүн өнүгүү концепциясы, 2020-жылга чейин билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясы, 2013-2017-жылдарга карата Туруктуу өнүктүрүүнүн Улуттук стратегиясы жана башка документтер. ЭД “БИОМ” жетекчиси Владимир Коротенконун сөзүнө караганда, бул стратегия адам өнүгүүсүнө басым жасаган биринчи жолу болуп эсептелет.
“Учурдагы畢журтурдагы соңку чыгармачыл тускубу коммуникативдик жөндөмдөргө ээ болуусу, чыгармачылык жана инновациялык ыкмаларды негизинде көз карандысыз иш алып баруусу, жумуш базарында жана жашоодо ийгиликтүү болууга мүмкүнчүлүк берүүчү жалпы жана адистешкен билимдерине жана көндүмдөрүнө ээ болушу керек”,- деди Владимир Коротенко. Социалдык технологиялар агенттигинин директору Зульфия Кочорбаева бир нече варианттарга карата: мууну-текшерүүнүн, гендердик теңдикке жана мәдени, дүнүгүмдүн, этникалык жана саясий ар түрдүүлүктү урматташы керек.
Профессор Эмиль Шукуров билим берүүнүн сапаттуу болуп, мамлекеттин туруктуу өнүгүүсүнө жеткен жон жабырлануучулук маанисин да белгилеп өттү. “Билим берүүнүн чыныгы баалуулугу – эркин, сыймыктуу, адилеттүү жана чыгармачыл аң-сезимдерди калыптандыруу. Бул өмүр бою ийгиликтүү болуу үчүн сапаттуу максаттарды коюу, талап кылынган билимин алуу, тиешелүү көндүмдөрдү калыптандыруу, идеялары жана ресурстары бар өнөктөштөрдү издеп табуу, тапшырмаларды аткаруу үчүн түзүлөт”,- деди Э. Шукуров.
К. Аденауэр фондунун эксперти Андрей Зыбкин азыркы дүйнөнүн негизги тенденциялары күндөн-күнгө өзгөрүп жаткандыгын билдирди. Бул глобалдашуу, дароо байланыш каражаттары, экономикалык чектөөлөрдүн жоктугу, Интернет аркылуу билим алууга мүмкүндүк, билим берүү процессинин коммерцияландыруусу жана башка көптөгөн аспекттер.
“Ушул жаңы тенденцияларга байланыштуу, мектептер дагы четте калышы мүмкүн эмес”,- деди “Кыргызстандагы билим берүү реформаларын колдоо жана мониторинг” долбоорунун координатору Кристина Турзер. Эсептөө туурасынан, мектептер бардык коомдук мүчөлөр үчүн жылы бою ресурстар борбору болуп, адам өмүрүнүн ичинде өзгөчөлүктөргө ылайыкташышы керек.
Кыскача айтканда, учурда билим берүү секторунда кыйынчылыктар турат. Кыргызстан Республикасы билим берүү жана илим министрлигинин мониторинг жана стратегикалык пландоонун бөлүмүнүн башчысы Лариса Марченко бул кыйынчылыктар биздин өлкөдө билим берүү реформаларынын негизинде орун алгандыгын билдирип, учурда Кыргызстанда өлкө боюнча билим берүү секторунун укуктук базасы жетиштүү деңгээлде бар экендигин айтты. Анын айтымында, Кыргызстанда бүгүнкү күнү билим берүү секторунун мыйзамдарын өзгөртүү жана толуктоо механизми да жакшыртылган. Соңку өзгөртүүлөр 2015-жылдын май айына таандык, ал учурда “Билим берүү жөнүндө” мыйзамына бир нече өзгөртүүлөрдүн топтому даярдалган, анда негизги терминдер такталды (“магистр”, “бакалавр”, “инклюзия”, “туруктуу өнүгүү үчүн билим берүү” ж.б.). Бул өзгөртүүлөр билим берүү системасындагы жараяндарды түшүнүү үчүн жалпы концепцияны көздөйт, ал эми конкреттүү макалаларга киргизилген өзгөртүүлөр бир катар жараяндарды тактоого мүмкүндүк берет (аккредитацияны жүргүзүү, педагогикалык адистиктер боюнча студенттердин нормасы ж.б.).
2012-2014-жылдарга карата билим берүүнү өнүктүрүү стратегиясынын биринчи иш-аракети ийгиликтүү аткарылды. Мисалы, акыркы жылдары балдар бакчаларынын саны болжол менен эки эсе артканы (анын ичинде альтернатива формалардын ачылышы) жана балдардын саны 132 миңге жетти. Дошкольное даярдык үчүн 5 миңден ашык класстар ачылды, 480 сааттык алдын-ала даярдык программасы иштелип чыкты. Азыркы учурдагы 240-сааттык даярдык программасында мектепке даярдалбаган балдарды 100% камтууга жетишилди.
Л. Марченко ошондой эле билим берүүнүн башка деңгээлдеринде, көптөгөн жетишкендиктер жөнүндө айтты: мисалы, 1-9-класстардагы негизги билимге чогулгуунун жогорулашы, университеттерде эки деңгээлдүү билим берүү (бакалавриат жана магистратура), жогорку мектепке болгон кызыгуу өсүүсү жана башка.
Экинчи жагынан, Л. Марченко белгилегендей, Стратегиянын алкагында жаңы муундардын стандарттарын иштеп чыгуу милдети толук аткарылган эмес. Ошол эле маалда, билим берүүнүн сапаты түгөл стандарттын аткарылышына көз жаздымында. Көптөгөн мугалимдердин билим берүүнүн максатын “билим берүүдөгү билимдери” деп түшүнүшүнө байланыштуу да маселе бар. Ошол эле учурда, балдар алган билимдерди активдүү пайдаланышы керек, жашоодо, иш жүзүндө, бир аз убакыттан кийин. Ошондуктан, билим берүү системасында билими, профессионалдык иш-аракеттер жана баалуулук мамилелерин калыптандыруу жөнүндө сөз болуп жатат.
Чинара Курбанова, МОиН КР УДШВО адиси, биздин билим берүүбүздүн обществонун күткөн сапатына ээ болбогон “катыштары” аларды окуу китептер менен, мугалимдерди методикалык ресурстар менен камсыздоонун каршы натыйжаларына карата жатат. Ал Польшадагы окуу китептерин камсыздоо боюнча тажрыйбасы боюнча сүйлөдү, анда заманбап окуу китептери сапаттуу мектепке бала бакча билим берүүгө мүмкүнчүлүк берүүчү көмөк көрсөтөт. Ал Кыргызстандагы мектеп директорлору, биздин билим берүүнүн сапатын жакшыртууну талап кылган жаңы методикалар менен практикаларга муктаж экендиктерин белгиледи, атап айтканда, кыргызча билим берүү системасындағы физика, математика жана англис тили боюнча окуу китептери жана методикалык материалдар.
“Окуу пландары жаңыртылып жатат, бирок КАО окуу китептерин иштеп чыгууга этият. Является фактом, что КАО бардык окуу китептерин жана методикалык материалдарды иштеп чыгууда монополиялык укугун орнотууда”, — деп билдирди КР Президентине караштуу Билимберүү өнүктүрүү боюнча коомдук эксперттик кеңешинин мүчөсү Замир Дербишев. «Бардык системаларды алуу үчүн, сапаттуу окуу китептери, методикалык материалдар, уюштуруучу программалар. Ушундан улам – 27% мектеп укуучулары керек болгон адабияттардын жана жабдуулардын жоктугу, аз мугалимдер же мугалимдердин квалификациясынын төмөндүгү себептеринен улам предметтерди окуу мүмкүнчүлүгүнө ээ эмес”.
Замир Дербишева ошондой эле билим берүү чөйрөсүндөгү нормативдик укуктук документтердин коррупцияга каршы эксперттиктин чөйрөсүндө жүргүзүлгөн жумушчу тобунун натыйжаларын сунуштады, ал 2021-жылы мартта түзүлгөн. Жумушчу тобу учурдагы учурда балдардын 13.4% гана мектепке даярдалып жаткандыгын аныктады, ал эми мектепке даярдалбаган биринчи класстын 80% окуучусу мектеп программасын үйрөнүү боюнча начар болгон. Мектеп билим берүү системасында азыркы учурга чейин уррдагы мазмунда үйрөнүүгө жакын кыйынчылыктар бар. Профтехбилим уюмдардын талаптарына туура келбеген да кемчиликтер байкалат. Ошентсе да, акыркы он жылда орто профессионалдык билим алууга талапкерлердин саны 10,8% дан 7,1% га чейин азайды. Бирок, Кыргызстандагы ар бир жаран жогорку окуу жайларынын студенти, бирок жогорку билим алуучу сапат жана престиж жоголууда.
Билим берүү системасын реформалоо боюнча БФЭА ректору Светлана Симбардды маалымдады. Анын айтымында, бүгүнкү күнү терминология болсо реформанын мазмунуна алмашып жатат. Мисалы, кафедра – бүгүн факультет деп аталат, бирок негизинен эч нерсе өзгөрбөйт. 2012-жылы Кыргызстан 2-деңгээлдүү жогорку билим берүү системасына өтүү жөнүндөгү расмий жол белгиленген, бирок бүгүнкү күнү бакалавр жана магистр кандай касиеттерге ээ болушу керек экени аныкталган жок. Бул мамлекеттик предметти иштеп чыгуу жана стандарттары дүйнө үчүн ылайыкташтырылган эмес. Ошондуктан, билим берүү программалары Европа жана АКШда кабыл алынган мамлекеттик билим стандарттарына жооп бербейт. Ошондой эле, ушул талапты түзүүчү бирдиктүү улуттук структура жетишерлик эмес”, — деди Светлана Симбард. Ошондой эле, стандарттарды иштеп чыгууга мамлекеттик финансты талап кылбайт деп билдирди, стандарттарды Кыргыз Республикасының өкмөтү аркылуу бекитүүгө мүмкүн эмес, анткени бул очень эмгек талап кылынуучу процесс, жана стандарттардын мөөнөтүн узартуу талап кылынат.
“Бардык мамлекеттик стандарттар улуттук квалификациялык структурасы менен салыштырылышы керек, ал эми бизде ал структура жок”,- деди С. Симбард.
Кыргызстан Республикасынын билим берүү жана илим министрлигинин Наблюдательный Советынын мүчөсү Алмаз Тажибай Кеңештин ишинин маанилүү багыттарын белгиледи: билим берүүнүн стратегиясын колдоо, мамлекеттик билим берүү кызматынын стандартташтырылышы, билим берүү жана бюджет чөйрөсүндө мыйзамдардын өзгөртүүлөрүн талдоолор, жарандардын толук маалыматка жеткиликтүүлүгүн камсыздоо, министрликтин учурдагы маселелер боюнча талкуу, мектептердин окуу китептери менен камсыздалышы жана алардын мазмуну, тендерлердин ачык жүргүзүлүшү, мектептердин толук окуу процесстине даярдыгы, бирдиктүү мектеп формасынын болушу, балдардын тамактануунун сапаты ж.б.
Алмаз Тажибайдын ою боюнча, азыркы учурда Наглядный Советы мүчөлөрүнүн иши жетишсиз деп айтууга болот, ошентсе да алар ар түрдүү маселелерди талкуулоодо активдүү катышып, өз сунуштарын беришкен. Алардын ою боюнча, Наглядный Советынын бир¬жоктуулугу – билим берүүгө камтылган веб-сайтты түзүү.
Аталган семинарга К. Аденауэр фондунун эксперти Биргит Ветцель Германияда жана башка өнүккөн өлкөлөрдөгү билим берүү реформалары боюнча өз тажрыйбасы менен бөлүштү.
Ирина Байрамукова
