Кыргызстан Эгемендүүлүктүн 24 жылдыгын белгиледи. Жаш Кыргыз Республикасында жаңылануулар менен белгиленген жаңы доор — өнүгүү максаттарындагы өзгөрүүлөр. Мунун далилдери катары, өлкөнүн Туруктуу өнүгүүгө карай расмий түрдө белгиленген курсу логикалык жана саясий түрдө негизделген тандоо. Кыргызстандын эгемендүүлүгүнүн тарыхында биринчи жолу экономикалык өсүш табигый ресурстардын рационалдуу пайдаланылышынсыз гана эмес, өтө билимдүү жарандарсыз да мүмкүн эмес экени мойнго алынды.
“Кыргызстандын өнүгүү улуттук стратегиясынын негизинде адам жатат”, — дейт Премьер-министр Темир Сариев. Демек, өзгөрүүлөр доору Кыргыз жарандардын коомдо талап кылынган билимдер мен компетенцияларды алуу үчүн социалдык багыттагы билим берүү системасын түзүшү керек, ошондой эле алардын өзүн-өзү ишке ашыруу жана Жаран катары милдеттерин аткаруу үчүн зарыл.
“2017-жылга чейин Улуттук Туруктуу өнүктүрүү стратегиясынын программасы жана иш-аракеттер пландарынын жаңылыгы ушул реформалардын баарында биринчи жолу АДАМ көлөмүндө коюлгандыгында”, — дейт Эл аралык Чартердик фондтун эксперти Нөокат Идрисов. “Бул өлкө үчүн чоң жетишкендик. Бул аспектте, реформалардын сапатын аткарууда билим берүү системасы мамлекеттик жана социалдык блоктордун тең салмагы үчүн эффективдүүлүктү жогорулатууга багытталган саясаттын көрсеткүчү катары сүйлөшүү сунушталат”.
Бирок, Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин кеңешчиси Азамат Дикамбаевдин айтымында, билим берүүнүн бардык деңгээлдеринде бир катар маселелер бар. Мисалы, бала бакчага attending болгондордун болгону 15% гана бала бакча мекемелеринен колдоо алышат. Жогорку сапаттагы мектеп билим берүүнү камсыз кылуу үчүн, мектеп инфраструктурасынын абалы жетишсиз; реформаларда негизги фигуралар болуп эсептелген мугалимдердин билим деңгээли төмөн; жаңы муундагы мектеп китептеринин жетишсиздиги бар, бирок толук комплект мектеп китептери же бир же эки класска гана берилет; мектептердин ата-энелердин акча менен күн көрүүгө мажбур экендиги жашыруун эмес. “Биздин мезгил” ООМДсынын президенти Чинара Айтбаева айтып өткөндөй, бакча жана мектеп билим берүүгө болгон чыгымдардын 22% ата-энелер тарабынан жабылды!
Бюджет саясаты боюнча эксперт Нуржан Токтогулова билим берүүгө бюджеттик каражаттарды бөлүү боюнча сын айтты: 2014-жылы республикалык бюджеттин 100%ынан 89.7% жөлөк пул төлөөгө кетти. Буга кошумча, билим берүү мекемелеринин инфраструктурасынын өнүгүүсү, мугалимдердин преподаваниеси, методологияларынын жакшыртылышы жөнүндө кандай сүйлөшө алабыз!
Натыйжада, Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин Мониторинг жана стратегиялык пландоо бөлүмүнүн башчысы Лариса Марченко 2014-жылы болгон учурда балдардын болгону 12% “кызыл” сертификаттарын тастыктады! Жана Социалдык технологиялар агенттигинин директору Зулкия Кочорбаева Нарын облусунда мугалимдердин билим текшерүүдөн өткөндүгү далилденген 38% гана “4” жана “5” балл алууга жетишкенин билдирген!
Жогорку билим берүү жана кесиптик билим берүү системасында, эксперт коомчулугу системалык маселелердин бир нече түрүн аныктады. Бул республикалык жана ички уюштуруу көзөмөлүнүн начардыгын, эффективдүү сапатты көзөмөлдөө системасын жоктугун, төмөн кадр базасын, билим берүү мекемелеринин материалдык жактан колдоосунун начардыгын, университеттер менен эмгек базасынын ортосундагы байланыштын начардыгын, коррупциянын туруктуулугун жана университеттерде, колледждерде, кесиптик мектептерде изилдөө функциясынын жетишсиз өнүгүүсүн камтыйт. Кыргызстандын расмий түрдө жогорку билим берүүнүн эки баскычтуу системасына өтүшүн белгилегеніне карабастан (бакалавр жана магистр), Кыргызстандын Билим берүү институтунун ректору Светлана Симирбард “биздин” билим берүү программаларынын Европа жана АКШда кабыл алынган мамлекеттик билим берүү стандарттарына ылайык келбестигин жана бул стандарттарды куруу үчүн өлкө курамынын бирдиктүү улуттук структурасынын жоктугун белгиледи. Ректор ошондой эле стандарттарды өнүктүрүү үчүн мамлекеттик каржылоонун жоктугуна ишенимин билдирип, стандарттардын бекитилиши Кыргызстандын өкмөтү аркылуу өткөрүлбөшү керектигин айтты.
Лариса Марченконын айтымында, азыркы учурда Кыргызстанда билим берүү секторунун укуктук жөнгө салуусу жакшы жетишкендиктерге ээ, мыйзамдык негизин өзгөртүүлөрдү киргизүү механизми бар. Соңку өзгөртүүлөр 2015-жылдын майында билим берүү жөнүндө мыйзамга киргизилген түзөтүүлөр топтогон мезгилден кийин болсо, бул негизги терминдер (“магистр”, “бакалавр”, “инклюзия”, “турактуу өнүктүрүү үчүн билим берүү”, ж.б.) түзөтмөлөндү. Бул өзгөртүүлөр билим берүү системасында болуп жаткан процесстер туурасында жалпы түшүнүктү түзүүгө багытталган жана конкреттүү артыкчылыктарга киргизилген өзгөртүүлөр бир катар процесстердин тартиби жана мазмунун аныктоого жардам берет (аккредитация өткөрүү, окутуу адистиктеринде студенттердин практикалык нормалары ж.б.). Бирок, фактикалык деңгээлде, бир катар маселелер чечилбей калды.
“Адам ресурстары бардык нерсени аныктап берет” деген фраза узак убакыттан бери жалпы каида болуп калды. Бирок, диалектиканын мыйзамына карама-каршы, сан акырындык менен сапатка өтүп кетет. Кыргыз ССРинде 10 мамлекеттик университеттин ордуна, бүгүн 5.5 миллион киши жашаган Кыргызстанда 52 университет бар, алардын көбү жеке менчик; бирок, жогорку өнүккөн мамлекеттин келечектеги куруучуларынын сапаты жаңы доордун чакырыктарына жооп бербейт. Жеке жана аралаш аймактык билим берүү мекемелеринин шайкеш келбеген, да жооп бербеген билим жана өндүрүш базасын кармап турган көпчүлүгү билдирген.
Конрад Аденауэр Фондуунун эксперти Биргит Вецелдин айтымында, эгер кандай да болбосун мемлекет билим берүү мекемелеринин санын көбөйтүүнү (азайтуу) чечет болсо, ички билим берүүнүн сапаты өлкөнүн билим берүү системасынын эффективдүүлүгүн баалоодо чечүүчү болуп калат. Анткени мамлекеттин туруктуу өнүгүү мезгилинде, жогорку билимдүү адам гана мамлекет менен коомдун инновациялык өнүгүүсүн камсыз кылууга мүмкүнчүлүк берет.
Качан гана убакыт өткөн сайын, жогорку сапаттагы билим берүү улуттук өнүгүү үчүн чоң жетишкендик жана шарт катары каралды. Москвадагы эксперт Андрей Зыбикиндин айтымында, билим берүү мамлекеттин өнүгүшүнүн негизги факторлорунун бири болуп саналат жана маалымат доорунда бардыгы билимге көз каранды. Бирок, Кыргызстандан калган билим берүү боюнча изилдөөнүн “билим берүү өлчөмү” туруктуу өнүгүү максаттарынын жүзөгө ашуусун камсыз кылуу үчүн коомдук мониторинг жана реформалар боюнча бардык коомдук катмарлардын сунуштарынын жеткиликтүүлүгү жок.
“БИОМ” коомдук кеңешинин төрагасы Владимир Коротенконун пикири боюнча, бүгүн өлкөнүн көптөгөн жарандары билим берүү секторундагы реформалар жөнүндө кабарсыз, ал ага канчалык кабардар болсо, анчалык аз түшүнүшөт, демек, реформаларды ишке ашыруу эффективдүүлүгүнө таасир этүү кыйын. Эгер элдин Кыргызстандын билим берүү системасына болгон ишеними кыйратылып калса, бийлик министрлик менен коомдун ортосундагы кемчиликти жоюу тапшырмасы менен жүзөгө ашышы керек. Бул максатта, Кыргызстандын Билим берүү министрлиги жана илим министрлиги үчүн коомдук мониторинг механизмдерин түзүү Эл арасында таанымал тутум менен штабдардын кызматкерлерин тескери түзгөн ичке форумдардын жардамы менен жөнгө салынат.
Кыргызстандын билим берүү системасына кылдат анализ жүргүзүү үчүн, өлкөдө “Дөөстөнчү өлкө органдарынын коомдук кеңештери” жөнүндө мыйзам иштеп жатат. Кризис мезгилинде мамлекеттик билим берүү системасында коомдук кеңештер бир катар мүчөлөрүнүн ыйгарым укуктары жана професссионалдык көмөгү менен билим берүү реформаларын мониторингдөөдө устаттап, бийликке ишенимди калыбына келтирүүгө жардам берүүдө.
Мындан тышкары, Кыргыз Республикасынын президентинин жарлыгы менен Кыргызстандын билим берүүнү өнүктүрүү боюнча жалпы эксперттик кеңеши түзүлгөн. Кеңеш мүчөсү Замила Дербышаеванын айтымында, Кыргызстандын президентинин алдындагы Билим берүүнү өнүктүрүү боюнча жалпы эксперттик кеңештин билим берүү системасын талдоо муундары мындай проблемалык аймактарды белгилеген: системанын бардык деңгээлдериндеги билим берүүнүн мазмуну жана сапаты, башкаруу жана каржылоого байланыштуу.
Коомдук кеңештер Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин алдында жана Кыргызстандын президентинин алдындагы билим берүүнү өнүктүрүү боюнча коомдук эксперттик кеңештен өтө чоң үмүттөр болушу менен, мындай коомдук активизм Кыргызстанда дагы гана баштапкы этапта болгондуктан, Европалык Бирлик бул институттарды дагы натыйжалуу жана таасир мамлекеттер сыяктуу кылууга колдоосун көрсөттү.
Ушу күндөрдө, Европалык Бирлик Кыргызстандын өкмөтүнө структураны билим берүү реформаларын ишке ашыруу боюнча колдоо көрсөтүүнү максат катары койгон. Бул өкмөттүн башкаруу, каржылык пландоо, бюджети, мониторинг жана отчет берүүнүн мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу жөнүндөгү билүүчүлүк маалыматтарды камтыйт. Европалык Бирлик оң процедураларды жана сапатты контролдоо системаларын ишке ашырууну колдойт, билим берүү секторун адекваттуу жана эффективдүү башкарууну камсыз кылуу үчүн.
Европалык Бирлик менен Кыргызстандын билим берүү сектор арасындагы кызматташтык алкагында “Кыргыз Республикасында билим берүү секторундагы реформаларды стимулирлөө жана мониторингдөө” деп аталган жаңы долбоорду ишке киргизүү чарасы зор жетишкендик болуп саналат. Бул долбоор билим берүү реформаларын колдоонун үстүндө программалык күчтөрдү бириктирүүгө багытталган. Бул Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин коомдук кеңешинин институционалдык мүмкүнчүлүгүн жогорулатууга, коомдук кеңештер менен мамлекеттик органдар, ошондой эле жарандык коом ортосундагы кызматташууну оптимизациялоого, билим берүү реформасы боюнча процесстерде ачыктык деңгээлин жогорулатууга багытталган пландалган иш-аракет дегенди билдирет.
“Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлиги алдындагы коомдук кеңештин мүчөлөрү бөлүмдүн ишинин ачыктыгы жана шайкештигин камсыздоо үчүн аракеттенет. Алардын иши абдан маанилүү, ошондуктан билим берүү реформаларын ишке ашыруу боюнча эксперт коомчулугун колдоо теңи маанилүү”, — дейт Конрад Аденауэр Фонду тарабынан долбоор координатору Кристина Турзер.
“Биздин ишибиздин маанилүү компоненти жарандык коомдун билим берүү реформаларын ишке ашыруу процессин мониторингдөө үчүн катышуусунун жогорулашына, маанилүү жана туура сунуштарды иштеп чыгууга багытталат”, — деди Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы коомдук кеңештин төрагасы Артур Бакиров. Анын пикиринде, билим берүү системасы акырынын негизги маңызы, максаттары жана аларга жетишүү жолдору болуп отурат. Ал мамлекет тарабынан манипуляция жана таасир берүү объектиси эместигин жоюп жатат. Ошондуктан бүгүнкү күндө, мамлекет билим берүүгө жана коомдук кеңештерге көңүл буруусу маанилүү жана зарыл.
Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин коомдук кеңешинин мүчөсү Алмаз Тажибаев кеңештин негизги иш багыттарын белгиледи: билим берүү стратегиясын иштеп чыгуу, мамлекеттик билим берүү кызматтарын стандартташтыруу, билим берүү жана бюджет финансылары боюнча мыйзамдардагы өзгөрүүлөрдү анализдөө, жарандар үчүн объективдүү маалыматка жеткиликтүүлүгүн камсыздоо, министрликтин ишинин учурдагы маселелерин талкуулоо, мектептерди китептер менен камсыз кылуу жана алардын мазмуну, тендерлерди өткөрүүнүн ачыктыгы, мектептин толук билим берүү процесси үчүн даярдыгы, бирдиктүү мектеп формасынын болушу, балдардын тамактануусунун сапаты ж.б.
Эксперт коомчулугу Кыргызстандын Билим берүү жана илим министрлигинин алдындагы коомдук кеңештин ишин мамлекет менен коом ортосундагы диалог үчүн маанилүү платформа катары эсептешет, ошондой эле өлкөнүн билим берүү системасынын сапатындагы негизги кемчиликтерин чечүүгө жана жашоо деңгээлин төмөндөтүүгө жана дагы жогорку бәсекеге жөндөмдүү экономика түзүүгө жардам берет. Коомдук кеңештер ошондой эле эффективдүү коррупцияга каршы механизм катары реалдуу потенциалы бар мекемеге айланышы күтүлүүдө.
