«Жашыл экономикага» өтүүдө лидер болгон өлкөлөр азыртан эле бар. Алардын катарына Германия, Япония, Сингапур жана АКШ кирет. Бизге жакын коңшу өлкөлөрдүн арасында Казакстан бар. Туруктуу өнүгүү жана «жашыл экономика» идеялары Кыргызстандын өнүгүү моделине абдан ылайыктуу. Буга көптөгөн мамлекеттик кызматкерлер жана тармактык адистер бекем ишенишет.
2014-жылдын 3-декабрында Бишкек экономикалык клубунун кезектеги жыйыны болуп өттү. Ага экономисттер, окумуштуулар, бизнес өкүлдөрү, мамлекеттик органдардын жана эл аралык уюмдардын өкүлдөрү, окутуучулар, студенттер жана жогорку окуу жайлардын бүтүрүүчүлөрү катышты. Жыйындын уюштуруучулары кызуу талкуунун жүрүшүндө «жашыл альтернативдүү энергетика» Кыргызстанды энергетикалык кризистен куткара алабы деген суроого жооп издөөгө аракет кылышты.
Жыйынга SPARE «Таза энергия» программасынын «Туруктуу келечек үчүн энергияны үнөмдөө» долбоорунун координаторлору да катышты. SPARE программасы кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүнү көздөйт, ошол эле учурда энергетикалык саясат жана илим жаатында билим, тажрыйба, пикир жана комментарийлер менен активдүү алмашууга ачык.
Долбоордун менеджери Наталья Богатованын айтымында, бүгүнкү күндө өлкөнүн аймактык энергетикасын өнүктүрүү, анын альтернативдүү формалары, энергия менен камсыздоонун ишенимдүүлүгүн жана сапатын жогорулатуу маселелери көп талкууланууда. Бул темалардын арасында энергетикалык ресурстарды сарамжалдуу пайдалануу жана энергияны үнөмдөө өзгөчө орунда турат.
«Мунун баары өлкөнүн энергетикасын натыйжалуураак, аз чыгымдуу жана заманбап кылуу үчүн талкууланууда. Акырында адамдар жылуулук жана электр энергиясы үчүн азыраак төлөшү керек», — дейт Наталья Богатова.
Ишкер, «TAZA BIOSYSTEMS» компаниясынын башкы директору жана Бишкек ишкерлер клубунун мүчөсү Марат Джаанбаевдин айтымында, альтернативдүү энергетиканын дүйнөлүк энергия запастарындагы жалпы үлүшү 3 пайызды түзөт. Анын ичинен 46 пайызы биомассага, 41 пайызы шамал энергетикасына, 9 пайызы геотермалдык энергетикага, 4 пайызы күн жана толкун энергиясына туура келет.
Калган энергия булактарынын үлүшү төмөнкүдөй: 67 пайыз — жылуулук энергетикасы, 16 пайыз — гидроэнергетика, 14 пайыз — атомдук энергетика.
«Күрөң экономика» деп аталган модель кыска мөөнөттүү келечекте абдан натыйжалуу болушу мүмкүн, бирок ошол эле учурда жаратылыш ресурстарын түгөтүп, айлана-чөйрөнү булгайт. Ал эми «жашыл экономика» инновациялык болуп саналат жана узак мөөнөттүү келечекте пайдалуу, айлана-чөйрөгө жана жашоо чөйрөсүнө терс таасири минималдуу», — дейт Марат Джаанбаев.
Анын айтымында, дүйнөдө «жашыл экономиканын» жылдык өсүшү 18-20 пайызды түзөт, ал эми 2030-жылга карата анын үлүшү 30 пайызга жетиши мүмкүн.
Ошол эле учурда климатологдор 2035-жылга карата суу ресурстарынын кескин азайышын болжолдошууда. Бул ойлонгон адамдарды чоң ГЭСтер бизге чындап эле керекпи же энергетика тармагын азыртан эле кайра жаралуучу энергия булактарына багыттоо зарылбы деген суроону коюуга мажбурлайт.
Бул багытта коңшу Казакстан үлгү көрсөтүп келет. Ал жакта «жашыл экономикага» салынган 1 доллар келечекте 2 доллар киреше алып келерин түшүнүшкөн.
Президент Нурсултан Назарбаев өлкөдө кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө так багыт алган, бул өлкөдө жылына 900 миллиард кВт саат электр энергиясы өндүрүлгөнүнө карабастан. Казакстан 2017-жылы «ЭКСПО-2017» көргөзмөсүн өткөрүү укугун да жеңип алган.
Ал эми Кыргызстанда кайра жаралуучу энергия булактарынын потенциалы боюнча ушул күнгө чейин бир дагы мамлекеттик изилдөө жүргүзүлгөн эмес.
Чынында эле, коңшулар сөздөн ишке өтүштү. Бул Кыргызстанга «Ак-Жол» өткөрмө пункту аркылуу киргенде эле байкалат — Кордайда шамал электр станциялары орнотулган.
ПРООНдун өкүлү Мира Джангарачеванын айтымында, Кыргызстандын энергетика тармагы «24 жыл ичинде коррупциялык схемалардан башка эч нерсе курган жок».
Анын пикиринде, кыргызстандыктар өзүнүн аң-сезимин өзгөртүп, гидроэнергетикага гана көз каранды болуудан баш тартышы керек.
Бүгүнкү Кыргызстан «басып өткөн жолго көз карандылык теориясынын» туткунунда калып жатат. Өлкө инерция боюнча Токтогул суу сактагычына жана советтик энергетикалык системага көз каранды бойдон калууда. Муну менен катар өлкөдө илимий жана эксперттик потенциал да жетишсиз.
«Өмүр дарагы» борборунун президенти Калия Молдогазиеванын айтымында, улуттук артыкчылыктар, анын ичинде кайра жаралуучу энергия булактары жөнүндө көптөн бери айтылып келет, бирок алар качан иш жүзүндө киргизилет?
«Биздин мамлекеттик органдар Туруктуу өнүгүү стратегиясын жарыялашкан, бирок иш жүзүндө Жашыл экономика концепциясы чоң эле шаан-шөкөткө айланып жаткандай. Бүгүнкү жыйынга мамлекеттик органдардын бир дагы өкүлү келген жок. Бул болсо мамлекеттик органдардын жашыл экономиканы киргизүүгө канчалык кызыкдар экенинин биринчи көрсөткүчү», — деди эксперт.
Кыргызстанда жылына 145 күн жылытуу мезгили болуп эсептелет. Өлкө базалык электр энергиясына өтө муктаж, бирок, тилекке каршы, бул муктаждык көбүнчө жылуулук энергетикасынын эсебинен камсыздалууда.
Ошол эле учурда калкы 10 миң адамга жетпеген калктуу конуштарда чоң ГЭСтерди куруунун мааниси аз. Мындай объектилерде салынган инвестициялар өзүн актабашы мүмкүн.
Ошондуктан ишкер жана Бишкек ишкерлер клубунун мүчөсү Бакай Жунушев коңшу мамлекеттердин тажрыйбасына көңүл бурууну сунуштайт.
«Башкалардан үйрөнүүгө бизге эч нерсе тоскоол болбойт. Энергетикалык объектилерди куруунун логистикасын да иштеп чыгуу керек», — дейт ал.
Улуттук статистика комитетинин өкүлдөрү комитет жаратылыш капиталын эсепке алууга көптөн бери кызыгып келе жатканын белгилешти. Бирок азырынча бул багытта олуттуу жылыш жок.
Эксперт Зульфия Марат кайра жаралуучу энергия секторунда инвесторлордун жоктугуна көңүл бурду.
«Кайра жаралуучу энергия кымбат жана салынган инвестиция узак мөөнөттө гана кайтып келет. Ошондуктан инвесторлорду издөө керек. Бирок бүгүнкү күндө инвесторлор Кыргызстанга келүүгө анча кызыкдар эмес. Мисалы, Евразия банкы Казакстанга шамал электр станцияларын курууга 30 миллион доллар берген, ал эми ЕБРР Кыргызстанда кайра жаралуучу энергия объектилерин курууга кредит сунуштабайт», — деди ал.
Ошондой эле анын айтымында, азыр ар кандай деңгээлде көп айтылып жаткан Кара-Кече ГЭСинин келечектеги курулушунун экологиялык тобокелдиктерин да эч ким эсептеп чыккан эмес.
Зульфия Марат кескин пикир билдирди: мамлекеттик саясат азыркыдай бойдон калса, жакынкы 10-15 жылдын ичинде кайра жаралуучу энергия булактары Кыргызстанды энергетикалык кризистен куткара албайт.
Эксперттердин айтымында, Кыргызстанда кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө кайра жаралуучу энергияны сатып алуу боюнча мыйзамдын жоктугу тоскоол болуп жатат. Ал эми Казакстанда мындай мыйзам эки жыл мурун эле кабыл алынган.
Инвестор белгиленген тариф кеминде 8 жылга мыйзам менен бекитилген учурда гана келет.
Ишкер Максат Сабыровдун айтымында, кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүүгө жер маселеси да тоскоол болуп жатат. Жерлердин көпчүлүгү сатылып кеткен, бирок ийгиликтүү долбоорлор үчүн мүмкүнчүлүктөр бар.
Аны Калинин ГЭСинин директору Элеонора Казакова колдоду:
«Биздеги дарыялардын көбү деривациялык типте, каналдардын узундугу 2-4 чакырымга жетет. Ошондо жер ээлеринин ортосунда талаш башталат. Ал эми жерлерди сатып алуу үчүн мамлекеттен чоң каражат керек».
Наталья Богатованын айтымында, кайра жаралуучу энергиянын атласын, картасын жана жалпы балансын түзүү зарылдыгы жөнүндө да көптөн бери айтылып келет.
Жыйындын катышуучулары өлкөдө кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүү — аң-сезимдүү зарылчылык экенин белгилешти. Өзгөчө Кыргызстан рынок төмөндөп, «күрөң сектордо» чоң карыздар топтолгон шартта турганын эске алуу керек.
Марат Джаанбаевдин айтымында, Кыргызстан кайра жаралуучу энергия булактарын өнүктүрүү үчүн идеалдуу жаратылыш шарттарына ээ. Бул шарттар бул багытта алдыга кеткен Борбор Азия өлкөлөрү Казакстан жана Монголияга караганда да жагымдуураак болушу мүмкүн.
Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын профессору Дикамбаев өкүнүү менен мындай деди:
«Азыркы чындык ушундай — мамлекет “Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына” 3 миллион доллар сарптоого даяр, бирок ошол эле учурда Ысык-Көлдөгү саркынды суулар маселеси чечилбей келет. Ошондуктан өлкөбүздө кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүү тууралуу сөздөр азырынча жакшы каалоо бойдон калууда».
Экономикалык клубдун негизги билдирүүсү мындай болду: кайра жаралуучу энергетиканы өнүктүрүү үчүн мамлекеттик деңгээлде так көз караш жана саясий эрк керек.
Текст: Ирина Байрамукова
