Жашыл инновациялар туруктуу өнүктүрүү үчүн
Бул теманын алкагында, Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик патент жана техникалык китепканасында семинар өткөрүлдү, аны Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Интеллектуалдык менчик жана инновациялар боюнча мамлекеттик кызматы (Kyrgyzpatent) жана ЭД «BIOM» уюштурган.
Башка катышуучулардын арасында Кыргыз Республикасынын Экономика министрлиги, Кыргыз Республикасынын Энергетика жана өнөр жай министрлиги, Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги, Айыл чарба, экология жана табигый ресурстар боюнча мамлекеттик агенттиги, өнөр жай ишканаларынын өкүлдөрү, жогорку окуу жайлары, бейөкмөт уюмдар, ошондой эле өлкөнүн илимпоздору жана ойлоп табуучулары болду. Улуттук туруктуу өнүктүрүү стратегиясы 78 ири инвестициялык долбоорлорду ишке ашыруу менен камсыз кылып жатат. Алардын жалпы чыгымы 7.4 миллиард долларды түзөт. Ошол эле учурда, республиканын чыныгы каржылоочу мүмкүнчүлүктөрү 53 пайызга бааланган. 3.5 миллиард доллар жетишпей жатат, аны табуу үчүн өлкөгө инвесторлорду тартуу зарыл. Бирок, жакында гана түзүлгөн Инвестицияларды тартуу агенттигинин директору Алмаз Сазбаковдун айтымында, Кыргызстанга кирген инвестициялык агым 30 пайызга төмөндөгөн. Анын айтымында, төмөндөө инвесторлордун көбүнчө күтүп туруучу жагдайды кабыл алгандарын жана эң жакынкы учурда республиканы Бажы биримдигине кирүү дуушарлыгы, ошондой эле энергетикалык жетишсиздиктен коркушкандыгынан улам келип чыккан. “Биз ички экономикабызды диверсификациялоого муктажбыз, анын өсүү деңгээлдери абдан төмөн. Инвестицияларсыз бул мүмкүн эмес, себеби, инвестициялар технологияларды гана эмес, ошондой эле инвесторлордун тажрыйбаларын да алып келет,” дейт Сазбаков, “Агенттик, мамлекеттик органдар жана бизнес коомчулугу менен кызматташууда инвесторлорду支援дөө, тартуу жана коштоо үчүн түзүлдү.” Алмаз Сазбаковдун айтымында, агенттик ар бир жумада 3-4 инвестор киргизет, алардын 60% китай жана 30% орус. “Бүгүнкү күндө, биздин инвестициялык базабыз 80 долбоорду камтыйт, бирок алардын 60% коюу!” дейт. Бирок, Экономика министрлигинин маалыматы боюнча, жылдык каржылоочу сом же 16-18 миллион сом талап кылынууда. Мүмкүн, эң оом болгон инвестицияларды тартууга арналган жаңы бир структураны дагы бир жолу түзүүнүн ордуна, ички инновацияларды жана алардын иштеп чыгуучуларын жактоону туура болмок? Өтө өнүккөн өлкөлөр инвестиция үчүн атаандаштыктын биринчи кезекте идеялар үчүн күрөш экенин кездештирүүдө. Кичинекей Кыргызстанда, булганы эле, андайлар жалпысынан бар. Кыргыз-орус биргелешкен “Электропорцелан” ЖЧКсынын директору Владимир Шипилов Кыргыз Республикасында 5 миллион доллар инвестиция салды. Бүгүнкү күндө, анын ишканасы энергияны үнөмдөп, башка жылытуучу шаймандарга караганда эки же үч эсеге үнөмдөп жаткан порцелан жылыткычтарын өндүрөт. Салыштыруу үчүн, Шипилов мисал келтирди. Өткөн окуу жылында, мектептерди жылытуу төмөнкү чыгымдарга жеткен: № 16 мектепте, анда электр бойлери орнотулган — 763,342 сом; № 23 мектепте, анда көмүр менен жылытуу — 1,417,375 сом, № 46 мектепте, анда газ жылытуу — 1,858,330 сом жана № 85 мектепте, анда электр жылытуу жалпысынан 513,948 сом, болгону. Бул абдан чоң үнөмдөр! Андан тышкары, электропорцелан мектеп бөлмәсиндеги температураны 1-1.5 саатта сабактарга чейин «жазып» алууга мүмкүндүк берет, бул корото электр энергиясын сактоо үчүн дагы мүмкүнчүлүктөр бар экендигин билдирет. Андай ойлоп табуулар социалдык объекттер үчүн чектелген электр энергиясынын шарттарында абдан маанилүү болуп көрүнөт, бирок директор мамлекеттин инвесторлорго болгон мамилесинен жаракат алат. “Бизге жылыткычтарды тендерсиз сатууга тыюу салынат. Алардын учурдагы наркы биз үчүн өтө жогору, анткени материалдар абдан кымбат. Бирок, 7 жылдык кепилдик бар жана электр энергиясын 60% чейин үнөмдөй алат! Ошентип, сатып алууга кеткен акча тезинен “кайтты”! Бирок, биринчи жылы биз зыянга учурайбыз. Андан кийин сатып алуучу мүнөздөмөлөрдү салыштырат жана бизге өз алдынча келип келет,» дейт Шипилов. “Эгер жеке инвестор табылса, анда ноу-хау өндүрүшкө кирет, бирок мамлекеттик тарабынан кызыгуу көрбөй туура таппайм,» дейт Алайбек Обозов, Разаков атындагы КТУнун мугалими. Мисал катары, КТУда Обозовдун жетекчилигинде, эки бөлкөлөрдө кайта аркылуу айланып жатчу микрогидроэлектр станциясы иштелип чыккан, ал энергетика натыйжалуулугун жогорулатат. “Аталган микрогидроэлектр станциясынын аналогдору дүйнөдө жок,” дейт Обозов, “Бул Уфада ШКУнун көргөзмөсүндө биздин долбоорубуз 60 көрсөтүлгөн долбоордун арасында биринчи орунду алгандыгы менен таанылды. Андан тышкары, биздин иштеп чыгуу «ЭКСПО-2017» көрсөтмөсүнө сунушталган 100 долбоордун арасында 10 мыкты долбоорго кирди, бул Астанада өткөрүлөт. Бул натыйжа толугу менен иштеп чыгуучулардын эмгегине таандык; биз өзүбүз жаңы долбоорлорду табууга жана жаңы идеяларды ишке ашырганга аракет кылабыз! Мамлекет болсо, томолоңун ичинде калган!” Ички ойлоп табуучу Владимир Рыжков, жергиликтүү инвестордун кызыгуусунун жардамы менен борбордун «Байтур» медицина комплексинин жылытуу системасын модернизациялады. Ал үч модулдан турган жаңы муундагы бириккен жылуулук станцияларын колдонгон: жылуулук энергиясын топтоочу модул, буу бойлери жана буу түтүктөрүнөн жасалган автономдук жылуулук станциясы модулу жана күн системасы модулу. “Модернизациядан мурда, комплекстин ысык суу колдонуулары үчүн болжол менен 1 МВт/саат электр энергиясы чегинген. “Transonic Turbine Mixers TTS” орнотулгандан кийин, ысык суу жылытууда электр энергиясын колдонуу 27%га төмөндөп, болжол менен 730 кВт/саатка узартылды. Күндүн системасы орнотулгандан кийин, 200 кВт/саат жылуулук аздыгы менен электр энергиясын колдонуусун 200 кВт/саатка кыскартты, натыйжада 530 кВт/сааттык калыпка ушундай келип чыгууда. Натыйжада, бул эки технологияларды иштетүүнүн жылдык үнөмдөөсу 5,752,800 сом/жылды түзөт,” дейт Рыжков. Тажрыйбалуулардын уламына карабастан, өлкөдө ушундай бириккен станцияларды орнотуучу башка эч ким жок, бул экономикалык пайда сөзсүз деле жасалганы белгилүү. Андай станциялар көп кабаттуу курулуштарда колдонулушу мүмкүн. Технологиялык деңгээли мындай объектилердин өнөр жайын жана турак-жай кызматтарын бир жоготпогон көз булагынан киреше алып келүүгө трансформациялоосу мүмкүн. Ошол эле учурда, Рыжковдун технологиялары коңшу Казакстанда ийгиликтүү ишке киргизилип жатат. Биздин тараптан, экономиканы өткөрөөтүүчү ушунчалык экономикалык технологияларды ишке ашырууга муктаж экендиги тууралуу көп сүйлөнөт, бирок чындыкта, биз машина менен отуруу болду. Мисалы, учурда, билим берүү мекемелеринде энергияны сактоо үчүн кызыкдар тарапта гана Норвегиянын «Устункү мезгилдеги Туруктуу Будан Устун» эл аралык долбоорунун координаторлору бар. “Мектеп бөлмөлөрүндөгү аба-термалык режимдер ден соолукка пайдалуу мектеп чөйрөсү үчүн солукиштерге ылайык келбейт. Мындай үйрөнүү шарттарында сапаттуу билим берүүсүн күтүүгө мүмкүн эмес,” дейт координатор Михаил Яковлев, “Биз 3 эксперименталдык мектепте 7 класста бардыгы эски терезелерди жаңы энергияны сактаган айнектер менен алмаштырдык; энергияны сактоо үчүн жогорку стандартка жакшыртылган бөтөн жайлар жана советтик үлгүдөгү стандарттарды, ошондой эле чыныгы жарыктын стандарттарына ылайык келишпей, эми 300 жана 500 люкс минималдык жарык тынымын көтөрүп, жарыктандыруучу чечимдер дагы даярдалган. Бирок учурдагы мектеп каржылоосу менен, мындай төмөн чыгымдуу техникалык чечимдерди ишке ашыруу мүмкүн эмес, жергиликтүү мамлекеттик өкүлдөрдүн жана депутаттардын бул ишке деп курулганы жөнүндө жогорку сунуш болгону менен. Учурда биз бардык инновациялык ишке ашыруулар же эксперимент катары же төкү баштьыш түзүлдү. Энергетика жана өнөр жай министринин орун басары Батыр Баеховдун билдирүүсүнө ылайык, бул өкмөттүн органдарынан кызыгуунун жоктугу, жергиликтүү бийлик органдарынын бул маселеге тиешеси, ошондой эле оорчулуктан, негизги жергиликтүү инвесторлордон принципиалдуу реакция жоктугу менен түшүндүрүлөт. Анын айтымында, бул «уч бурч» Кыргызстандын инновациялык ишин өнүктүрүү үчүн практикалык негиз катары болуп берет. Натыйжада, Глобалдык инновациялык индексте, 2014-жылы Кыргызстан 143 өлкөдөн 112-орунду ээледи (ал эми 2012-жылы 109-орунду ээледи). Кыргызпатенттин орун басары Зина Исабаева бул фактты республикалык инновациялык иш боюнча интегралдуу көз караш, инновацияларды иштеп чыгууга катышкан ишканалар үчүн чоң кызыгуу, преференциялар жана мамлекеттик каржылоо механизмдеринин жок болуусунан келип чыгат. “Кыргызстанда инновациялык ишти өнүктүрүү боюнча биргелешкен, координацияланган көз караш даярдалган эмес. Инновациялык иш менен алектенген компанияларга артыкчылык же салык терапиясы берилбейт. Университеттерден жана изилдөө инситуттарынан иштеп чыгуулардын коммерциялаштыруу маселелери, мамлекеттин каражатына түзүлгөндөрдү киргизген гана эмес, жөнгө салынган эмес,” дейт Зина Исабаева, “Мындан тышкары, Кыргызстанда техникалык парктар, бизнес инкубациялары жана башка инновациялык инфратүзүм объекттерин түзүү жана колдоо боюнча биргелешкен мыйзам жок.” “Инновация мамлекеттин илимдин өнүгүүсүнүн натыйжасы,” дейт Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын Автоматтандыруу жана информатика институтунун кызматкери Уметали Шукурков, “Бирок илим энергияны жакшырткан жана азыр Кыргызстан Улуттук илимдер академиясы илимдердин жалаң гана кызматкерлердин маянасы үчүн каржыланууда. 25 мекеменин кыскарышын 7ге азайтып, бирок бул абдан бийик илимий тажрыйбанын жана өнөр жайдын бөлүнүш OSTO көрсөткүчтөрүнүн да жогорулашы мүмкүн эмес.” “Бүгүнкү күндө инновациялык технологияларды колдонуу глобалдык тенденция,” дейт ЭД “BIOM” уюмунун төрагасы Владимир Коротенко, “Бул теңдеме Кыргыз Республикасынын Улуттук туруктуу өнүктүрүү стратегиясында мүнөздүү. Региондогу адамдардын турмушу жана биодүйнөлүгү жаңы технологияларды ишке ашырууга таянып турат. Далил: Кыргызстанда зыяндуу асбест-цементти коопсуз курулуш материалдары менен алмаштыруу боюнча эч кандай иш бар, пестициддерди жок кылуу технологиялары боюнча эч кандай иш жасалган жок, ичүүчү сууну тазалоо боюнча заманбап технологиялар жок жана суу жумшартуу боюнча жаңы технологиялар да ишке алынган эмес.” «Коммуналдыкэнерго» мекемесинде, мисалы, суу жумшартуу үчүн жылдын ичинде 120 тонна техникалык тууздар сатып алынат. бирок, бул тууздар чейин жерге түшүп, «топурак көбөйтүлөт». BFEAнын мугалими Мейрим Абыкеева белгилегендей, бизди сактап кала турган жаңычылыктарды ишке ашыруу убактысы келип жетти. Бирок, сырттан инновацияларды техникалык курулуш катары жана технологиялардын импортуна өтүү жетиштүү. Ал ошондой эле өлкөдөгү региондордун инновациялык өнүгүүсүнүн абдан начардыгын белгилейт: Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча, 70% инновациялык иш Бишкек шаарында жана Чүй облусунда бостон алып коюлуп жатат. Ошол эле учурда, тамак-аш продукцияларын даярдоочу ишканаларда, анын ичинде ичүүчү жана башка минералдык буюмдарды өндүрүүдө эң активдүү инновациялык иш жүргүзүлүп жатат. Көрсө, мамлекет тышкы инвестицияларды тартууга одоно, ички инвесторлор кыргыз ойлоп табуучуларын ийгиликтүү ишке ашырып жатат. Мүмкүн, мамлекет «кулдун колунда» эки аңчы аркалап жатат.»
