Кара таштандын убактылуу көйгөйү Бишкекте акыркы жылдарда жашоочулар жана жаңы келгендер үчүн өтө эле жалпы көрүнүшкө айланган. Тасирленген жана тасирленбеген таштанды полигондору жамгырдан кийин грибтердей пайда болууда. Бишкек мэринин «185» кызматынын маалыматы боюнча, жарандардан келген эң көп арыздар таштандыга байланыштуу: сентябрь айында жалпысынан 151 арыз жана кайрылуу болгон. Эмне үчүн терпимостьтун чеги жок деген сөз бар. Жана, мындайча айтканда, борбордогу «таштанды» көйгөйү муниципалитетте жана шаардык кеңеште талкуунун темасы болуп жатат. Депутаттар «Тазалык» муниципалдык ишканасынын башкаруусун сындоо менен билдиришти.
Таштандыларды шейшеп турууга карабастан, мэр Кулматовдун айтуусунда, мэрия «Тазалык» муниципалдык ишканасынын эскирген жана узак убакыт талап кылынган техникалык жабдууларын алмаштыруунун алкагында «шаарды таза сактоо үчүн бардык мүмкүнчүлүктөрдү кылышууда.» Ишкананын 420 жабдыгынын ичинен, болгону 100-110 унаа иштейт, ал эми булар нормалдуу 1.5-2 эселенген өмүрүндө колдонулууда. 2009-жылы сатып алынган 25 жаңы унаа — 10 тазалагыч KO-806 жана 15 атайын таштанды жүк унаа. Бирок, ушул «жаңы» жабдуулар дагы эле бузулуп жатат: акыркы бир айда 10 унаа оңдоого алып барылган. Ар айда «Тазалык» 20 миллион сомго жакын акча табат. Бул каражаттар RSK банкына барат, ал жерде контрактка ылайык каражаттар автоматтык түрдө бөлүштүрүлөт: 15% Социалдык Фондго, 15% салык кызматына, жана 25% «Газпромго.» Жыйналган каражаттын калган 45% акчасынын көбү айлык төлөөлөргө кетсе, калыбы, унаа паркы үчүн запастарды сатып алууга пайдаланылат. Бул ачык эле жетиштүү эмес. Жабдуулар «тизмеден» бузулуп калат: эгерде «двигатель бузулса» бир унаадан, башка унаа маршрутуна байланат, алгач аныктап алынган аймакты тазалоого барыш керек. Каражаттардын көптүгүнөн улам, курулуш таштандылары контейнерлерге жана жеке адамдардын өз батирлери менен үйлөрүн көрктөндүрүү үчүн чоң көлөмдө ташталууда, алар жеке өзү таштанды полигонго алып барууга милдеттендирилген. Мэрия «Тазалык» полигондоруна бүтүндөй таштанды жүк унааларынын бошотулган учурларын каттады. Бул жерде түйшүктөр келип чыкты. Шаардык кеңеш мүчөсү Мирлан Жээнчороевдин айтымында, «Тазалык» таштанды жыйноонун графиги жок. Мындан тышкары, иш жүргүзүлүүдө. «Экономикалык иш-аракеттин алкагында, «Тазалык» муниципалдык ишканасы 9 айдын ичинде шаардык таштанды полигонунун 913.5 миң куб метр катуу турмуш-тирилик таштандарын алып кетти, 70-80 атайын жабдуу катышты, жана бул жерде 6,502 контейнер бар, 700 контейнер дагы сатып алынган,» — деп мэр Бишкек шаар кеңешинин акыркы сессиясында маалымдады.
«Тазалык» ишканасынын туура иштешине терс таасир этүүчү көптөгөн башка көйгөйлөр бар: таштанды жыйноо контейнерлеринин жетишсиздиги, канааттандырарлык эмес жолдордун абалы, жана калктын «Тазалыкка» жыйноолор боюнча убактылуу төлөбөгөндүгү. Натыйжада, таштандар 47 турак жай аймактарынан болгону 18инде гана жыйналууда! «Тазалык» жетекчиси Рысбек Сарпашев шаар кеңешинин бюджет жана финансы комиссиясынын жыйынтыгында «Тазалык» күнүмдүк операцияларды жүргүзүүгө каражаттары жок экенин ачык айткан. Мындан тышкары, ишкананын Социалдык Фонд, салык кызматы, «Газпром» жана башка уюмдарга 249 миллион сомдук убактылуу карызы, калк арасындагы бир нече жазылыктардан улам, төлөнүп берилбей жатат. Мисалы, «Арча-Бешик», «Ак-Орго», жана «Ала-Тоо» жаңы курулуштары «Тазалыкка» 2011-жылдан бери 5 миллион сом карыз. Банклардын каршы эмес болгонуна карабастан, таштанды жыйноо жургизилүүдө. «Алгачкы карызды төлөй албайбыз, анткени Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарына ылайык, күн сайын эсептелген айып пулдар алгачкы кезекте төлөнүшү керек. Күн сайынгы айып пулдун суммасы 150 миң сомго жетет! Тиңгилөө иш процессинин эффективдүүлүгү үчүн, биз ушул жүктү ооздуктоо зарыл. Болбосо, бул жаман чындыкты жаратып жатат,» — деди Рысбек Сарпашев. Муниципалитет карыздарды жыйноо кандайча пландайт деген суроого, мэр Кубанычбек Кулматов, мэрия жарандардын таштанды чыгарып кетүүдө төлөмдөрдүн системасын алмаштырганы керектигин сунуштады: «Таштанды жыйноонун методологиясы өтө эле татаал. Биз аны жашоочулардын санына байлап койдук. Ошондуктан, муниципалдык аймактык администрациялардын деңгээлинде, ким жана кайда жашап жаткандыгы туураса, катталгандардын саны жөн гана эмес, так көрүнүш болушу керек.» борбордун тургундарынын реалдуу көрүнүшүнүн жоктугунан улам, калк учурда таштанды чыгарып кетүү үчүн миллиондогон сомдук карызы бар. Шаар мэринин орун басары Марс Саккараевдин айтымында, Бишкектин жашоочуларынын болгону 50% гана таштанды жыйноосуна төлөм кылат! Бул таштанды жыйноо иши дээрлик келечексиз экенин билдирет. «Облигациялык эсеп жана көзөмөл учурдагы абалды жакшыртууда негизги булактар,» — деди «Тун Акын» коомдук уюмунун жетекчиси Анара Самаганова, «Бирок, бул системаны орнотуу үчүн, муниципалдык аймактык бөлүмдөрдүн, аймактык комитеттердин, жана турак-жай ээлеринин иш-аракеттерине механизмдер болбосо, натыйжасын тамырдан баштоо кыйын. Эгер буга чейинкилерге 10% кошумча төлөм берилген болсо, азыркы учурда калыс жазылган жеке кардарларды аныктоого кызыкдар эмес. Эгер мэрия бүгүн ушул маселени чечүүнүн жаңы жолу жок болсо, жакын арада бардык биздин жыйынтыктарды сезе баштайбыз: чирик жана инфекциялык оорулар.» Өзү да, мэрдиктин кызматкерлеринен ыкчам болуп, турак-жай ассоциациялары жана коомдук көз караштар менен түз байланыштарды куруу мүмкүнчүлүгүн карап жатат. «Кадимки жарандар муниципалдык кызматкерлерден шаардагы тазалыкты жана тартипти сактоо боюнча бир кыйла кызыкдар: ‘185’ кызматы муниципалдык аймактык бөлүмдүн таштанды тууралуу жардам сигналын алган эмес, телефондор жарандардын жанаша чалуу берип турушат. Эгерде муниципалдык аймактык бөлүмдөр өз ишин жөндөй албай жатса, жумушчуларды жаңы жана жоопкерчиликтүү кызматкерлер менен алмаштырууга муктажбыз. Эгерде бул түптөлгөн структуралар болсо, менчиктен талапкер болуп табылып алынган болсо, аны сактоонун эч бир мааниси жок.»
Жакында НИСИ жана CAFMI тарабынан өткөрүлгөн Бишкек Экономикалык Форумунда төмөнкү маалыматтар көрсөтүлдү: 950 миң адамдын арасынан 500 жарандан ашык гана Бишкектин бюджетине таштандыны чыгарууну төлөп жатышат. Статистика боюнча, учурда ар бир жашоочу күнүнө 1ден 4 кг чейин үй-тиричилик таштандысын өндүрөт! Ошентип, чечим бир далилдүү: биз жазылгандардын базасын жакшыртуубуз керек. «Ар бир адамга карата эсеп жүргүзүүдө күткөн натыйжага жетүү кыйын. Мэрия көп учурда райондук администрациялардан алынган маалыматка «тайанат». Таштанды жыйноо үчүн, биз эң ылайыктуу бөлүүчү нерселерди табышыбыз керек, айталы, квадраттык метр боюнча эсептесек,» — деди Кулматов, «Биз чет өлкөлөрдүн тажрыйбасына да кайрылсак болот, анда электр энергиясы төлөмдөрүнүн бир бөлүгү таштанды чыгаруу ишканаларына бөлүнөт.» Эксперт Асылбек Чекиров, таштанды чыгаруу үчүн төлөмдөр өтө аз экенине ынанган: «Шаардык бюджетте жыл сайын салык катары 20 миллион сомдун бөлүнүшү камтылган, бирок аны интерпретациялоонун тактыгы жок, жакындан караганда, таштанды чыгаруу жаранга болгону 4 тыйын!» Бузуулардын пайдасына мэрияны мурдагыдай сынга ала беришкенде, «Тазалык» башкаруусунун кечкисин тараптан төрт жетекчи менен өткөндөрдү да эске алшыбыз керекпи? Бишкек шаардык кеңешинин бюджет жана финансы комиссиясынын башчысы Эрнис Дөкөнов жеке адамдар үчүн катуу турмуш-тир-магазиндер боюнча таштанды жыйноо үчүн бирдиктүү салык декларациясын киргизүүнү сунуштады. Бирдиктүү салык декларациясы цивилизациялык коомго багытталган зарыл жана кыйшаюусуз кадам болуп саналат. Кыргызстандын калкы өз салык мөөнөттөлүмкүнү мамлекетке так аткарыш керек! Асылбек Чекировдун пикиринде, өкмөттө төрт салык типтерин башкаруу мамлекеттик органга тиешелүү экендиги боюнча баяндама бар. Эрнис Дөкөнов «Тазалык» жетекчилиги нааразычылыктардан өлкөнүн башка жактарына кайрына албай өзүбүздүн иш стилдерин өзгөртүү зарыл деп эсептейт. Ошентип, юридикалык жактар «Тазалыктан» келишимдерди түзүүнү токтотуп, жеке компанияларга бурулушууда. «Мен кубатталуу жана дароо бир куб метр таштандыны чыгарып кетүүгө 150 сом төлөйм. Бирок, менин пайдаларыма чын эле жок.» — деди ишкер Сергей Воронин. «Көп жылдар бою өнүккөн таштанды жыйноо системасы атайын жок кылынып жатканы наадан.» Мэриянын маалыматы боюнча, учурда Бишкектеги таштанды чыгаруучу азыр 10дон ашык жеке компания иш кылууда. Ошондой эле, бул компаниялар жалган ишмердиктерди жүргүзүп жаткан учурлар бар: отундан үнөмдөө жана катуу таштандарды полигонго алып барууну четтетүү, бир көчөдө таштанды жыйнап, кеӊирдегидей Тазалык контейнерлерине тоноп жатканда. Жеке таштанды жыйноочу компаниялар да таштанды контейнерлеринин тегерегиндеги кайталануучу таштандыларды түзүүлөргө килем болууда. Тазалык кызматкерлери, эгер бул унаалар кандайдыр бир мыйзамсыздык кылып жатса, полициянын жана финансылык орган менен сурап берүү үчүн, жеңилдиктерди байкап, унаанын номерин жазып алышат. Бирок, ситуация чечилбейт. «Тазалык» башчысы Рысбек Сарпашев айткандай: «Бир тараптан, жеке компанияларда «жакшы чалгындоо» кылып жаткандай, ал эми экинчи жагынан, кәсіпкана ушул учурларда айып пулдарды байкоо укугуна ээ эмес, бірақ жалгыз гана карыздарды жыйноо үчүн карыздарын жыйнашат. Айып пулдарды суммасы менен, бул 170 сом куб метр үчүн.» Марс Саккараевдин айтуусунда, жаңы курулуштар таштандарды өздөрү чыгарып кетүүгө өткөрүлүшү керек, ал эми юридикалык жактар «Тазалык» катарында болууга аркаланышы керек. Ал эми Бишкек жашоочулары өз таштандарынын арасында чирип кетпеш үчүн, «өздөрүнөн башташканын» түшүнүшү керек, демек, таштанды чыгарып кетүү үчүн төлөмдөрү убагында төлөнүшү керек. Андан кийин мэриянын бюджети да толукталат. Текст жана сүрөт: Ирина Байрамукова
