Акча бюджеттелген. Миңдирүүлөр башкалардын.
Окуучулар менен мугалимдердин ден соолугу жана мектеп имараттарында болгон шарттардын ортосунда узак мезгилден бери орнотулган байланыш көрүнүп турат. Андан тышкары, мектеп директорлору физикалык мектеп аймагындагы стандарттарды сактоо мүмкүн эместигине жана адис кызматкерлерди табуу мүмкүн эместигине байланыштуу бир добуштан нааразы болушат. Ата-энелер болсо, мектептердин ден соолукка ылайыктуу мектеп аймагын камсыз кылуу милдеттерин аткарбаганына нааразы болушат.
Мектептер аман, бирок өнүгө албайт “Учурдагы окуу шарттарында жогорку сапаттагы билим алууга үмүт кылуу кыйын! Мектептерде эч кандай иштеп жаткан вентиляция жок. Коридорлор жана класстар караңгы, кышында абдан суук болуп, студенттер үстүнкү кийимдери менен окууга мажбур болушат! — деп нааразы болду Дмитрий Вотчел, борбордун мектептеринин ата-энелер комитетинин төрагасы, — бул үчүн ким жооп берет? Мектеп администрациясы мэрияга шилтеме берип жатат. Мэрия аларды каржылык тартыштыкка шилтейт. Ал эми биздин балдарыбыз — өлкөнүн келечеги — ушул бюджеттик практиканын курмандыктарына айланууда.” 2013-14 окуу жылында “БИОМ” Экологикалык кыймылы Кыргызстандагы мектептердеги окуу шарттарын текшерүүнү жүргүздү. Алардын көңүл буруусу мектеп имараттарындагы жарык, вентиляция жана жылуулук изоляциясына арналган. Натыйжада, ички билим берүү мекемелеринин баштапкы акыбалы абдан кайгылуу болуп калды!
Стандарттарды аткарбоо Көпчүлүк мектеп имараттары өткөн кылымда курулган жана жылуулук, жарык берүү жана шумпуктан жапа чеккендиги менен мүнөздөлөт. “Ички жайларда атмосфера CO2 боюнча чектен ашып кетип жатат — 1500-3000 ppm жана андан жогору! Совет заманынын өзүндө орнотулган вентиляция системасынын жабдыктары иштебейт: диффузорлор бузулуп же иштебей калды, вентиляция трубалары толгон, желдеткичтер иштебейт жана аба бөлүштүрүү торлору кийин жууганы талап кылынат. Вентиляция системасынын моторлору үчүн паспорт же техникалык маалыматтар жок. Айтканга оң, вентиляция системасына байланыштуу долбоордук документтер бардык мектептерде жок,” — дейт координатор Наталия Богатова. “Текшерилген мектептерде жарык берүүчү приборлордун көпчүлүгү 20 жылдан ашык убакыттан бери колдонулуп келет, көпчүлүк класстар учурдагы стандарттар боюнча жарык берүү талаптарына жооп бербейт. Текшерилген класстардагы доскадагы жарык 500 lx нормасында 130-140 lx болсо, үстөлдөрдүн жарыгы 50-100дөн 250 lxке чейин 300 lx нормасында,” — дейт “БИОМ” кызматкери Михаил Яковлев. Специалист Петр Лебеденко боюнча, мектеп имараттарында жылуулук шарттары боюнча абал ошол эле эмес. Мектептер ар бир кышта суук. Мектеп имараттарындагы эскирүү себебинен, класстарга жана башка мектеп имараттарына берилген жылуулук терезе жана эшиктердеги көптөгөн жыштыктар аркылуу чыгат.
Ден соолукка коркунучтуу окуу Кыргыз Республикасынын Саламаттыкты сактоо министрлиги окуучулардын ден соолук шарттарынын начарлап жатканына тынчсызданаарын билдирет. “Акыркы 15-20 жыл ичинде шаардагы жалпы билим берүү мектептери балдар жана өспүрүмдөр арасында хрoникалык оорулардын негизги себептеринин бири болуп бара жатат. Соңку жылдары балдардын арасында оорулуктун динамикасы жана терең медициналык текшерүүлөрдүн натыйжаларынын анализи кандын жана анын түзүү органдарынын оорулары (8.75% га) жогорулаганын көрсөткөн, анын ичинде анемия (5.72%) жана эндиокрин системасынын оорулары (12.2%). Мурдагы жылдардагыдай эле, дем алуу оорулары оорулардын структурасында жетекчилердин ордун ээлейт. 967,943 текшерилген балдардын ичинде 76,514 студенттин соматикалык патологиялары аныкталган. 64,252 мектеп окуучулары түрдүү суук ооруларына чалдыгып, 6.6% ды түзөт. 12,583 балада көрүү мүмкүнчүлүктөрүнүн жоготуусу, 17,434 балада позивдик маселелер табылган. Балдардын физикалык өнүгүү көрсөткүчтөрүндө көрүнүктүү төмөндөш бар: жыл сайын 10 миңге чейин кечигүү белгилери бар балдар аныкталат. Кыргыз Республикасының Улуттук Статистика Комитетинин маалыматы боюнча, мектеп окуучуларынын 30%ында хрoникалык оорулар аныкталган,” — дейт ооруга каршы күрөшүү бөлүмүнүн адиси Мария Кошубекова.
Маселелер чечилбей калды Бир замандары гүлдөгөн Кыргызстан күчтүү билим берүү системасы жана мектеп жана бала бакча инфратүзүмү менен, учурда билим берүү үчүн жетишерлик орундарды камсыз кыла албаган мамлекетке айланды: бүгүнкү күндө балдар үч сменада окууга мажбур. Бул Кыргызстандагы мектептеги толтуруу абалы катастрофалык дегенди билдирет! Адис Нина Вашнева боюнча, шаардагы бардык мектептер 1.5тн 3.6 эсе ашык толтурулган, айрыкча борбордук райондордо. Бишкектеги гимназиялардагы биринчи класстар эң жүктөлгөн: 6, 9, 12, 17, 23, 26, 31, 37, 38, 61, 64, 65, 67, 70 жана жалпы билим берүү мектептери 42, 43, 56, 73, 78, 82, 83, 84. Мындан тышкары, шаардагы көптөгөн мектептерде совет заманынын өзүндө орнотулган вентиляция системасы бузулду, ал эми жаңы камсыздандыруучулук жана чыгаруу вентиляция системасы менен жабдууда маселе чечилген жок. Бир убакта, шаардагы жаңы имараттарда ачык жана жокко чыгарууга бөлүштүрүлгөн вентиляция жабдуулары да жок. Мындан тышкары, Бишкектеги 76, 10, 14 жана 28 мектептеринин санитардык абалы тууралуу текшерүү отчеттору имараттардын авариялык абалынын бар экенин аныктады. Жылуулук жана канализация системалары эскирип, чирип жатат. Эшиктер жана терезе рамалары эски жана эскирген. Баъгыларынын чатырлары сынган жана айрым жерлерде сел болуп жатат, тамчы жоондуктар жок, бул болсо ички жана тышкы имараттардын цементтери жулунуп кетет. “Кээ бир жерлерде бүт ортодон текшерилген мектеп 1, 14, 16, 34, 56, 64, 66, 69, 71, 75, 78, 77, 68 мектептеринин чатырларынон турат. Бишкектин ЭнеСай микрорайонундагы 21 мектепте, Кара-Жыяч микрорайонундагы 91 мектепте жана Рухий-мурас микрорайонундагы 92 мектепте класстарды стандарт жарык берүүнү камсыз кылууда маанилүү кемчиликтер бар,” — дейди Вашнева.
Мектеп милдеттерин ким аткарышы керек? Мектептердеги жана мектепке чейинки мекемелердеги учурдагы кырдаал жөнүндө маалыматтар Саламаттыкты сактоо министрлиги тарабынан Кыргызстан Республикасынын Билим берүү жана илим министрлигине (27.02.14 № 01-1/3-1699), ошондой эле облустук, райондук жана шаардык мамлекеттик администрациялардын жетекчилерине, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарына, ошондой эле бардык мектепке чейинки жана жалпы билим берүү уюмдарынын жетекчилерине, менчик формасына карабастан жөнөтүлдү (12.03.14 № 04-4-364). Улуттук билим берүү системасын реформалоонун негизги багыттарынан бири, окутуунун методикасын жакшыртуу менен катар, ар бир мектепте сабырдуу жана көп маданияттуу билим берүү чөйрөсүн жана коопсуз физикалык чөйрөнү түзүү болуп саналат. “Бирок, аталган структуралар тарабынан кырдаалды жакшыртуу боюнча эч кандай чаралар көрүлгөн эмес, ошондой эле балдардын жана өспүрүмдөрдүн ден соолук көрсөткүчтөрүнүн одоно начарлашын алдын алуу боюнча биргелешкен жумуштар боюнча сунуштар алынган жок,” — дейт Мария Кошубекова. “Ооруга каршы күрөшүү бөлүмүнүн адистери Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн деңгелинде бул маселени коллегиалдуу талкуулоону ылайык деп эсептешет, анткени бул маселелер жалпы билим берүү саясатына ылайык контролдо_features_control_technologies_requirements.” Мектептер учурда абдан осал абалда: шаардык бюджеттин финансылык мүмкүнчүлүктөрүнө карабастан, биздин милдеттүү стандарттар бар.
Айтканда, баары тескери Шаарда жаңы мектептер жана мектепке чейинки мекемелер дээрлик курулбай жатат, ички миграциядан улам шаар калкы тез өнүгүп жатат. Бишкек шаарынын вице-мэри Айгүл Рыскулова боюнча, Бишкектеги бала бакчалар эки эсе ашык, ал эми мектептер 1.5 эсе ашык ишти алып жатышат. Көптөгөн бала бакчалар менен мектептерде жүктөөмдү өстүрүш үчүн чоң зал керек. Бул 16 мектеп жана 30 бала бакча курууну пландоодон мурун короп-тактоо керек дегенди билдирет. Бул жаңы имараттарга байланыштуу. Бул зор финансылык ресурсту талап кылат, бирок капитальный жана жаңы түзеттер үчүн акча жетишпей жатат. “Жылуулук, канализация жана чатыр системаларынын авариялык бөлүктөрүн чечүү көбүрөөк көңүл бурулат,” — дейт Бишкектеги 66-му мектептин мугалими Алмагул Нурбекова. Мэриянын маалыматы боюнча, акыркы үч жыл ичинде билим берүү мекемелерине 103 миллион сом шаар бюджетінен бөлүнгөн, бул абдан төмөн. Билим берүү уюмдарынын учурдагы оңдоо иштерине үч жыл бою ар кандай финансылык булактардан 110.8 миллион сом бөлүнгөн. “Бүткүл билим берүү системасы жергиликтүү бюджетке таянат,” — дейт Мэр Кулматов. “Яғни, Бишкек элдерге мамлекеттин милдеттерин аткарат, ал ал эми шаар мэриясы жөн эле жөнөтүү мүчөсү катары иш алып барат. Күчтөрдү бөлүштүргөнгө чейин, жергиликтүү бюджет акча жетишпей жатып, жабыркайт.”
Ар кандай бюджеттер, бирок билим берүү мекемелери мамлекеттик Бюджеттик мыйзамдын негизги принциптери тууралуу мыйзамдын 37-беренесинде билим берүү мекемелеринин каржылануу бөлунүшү жөнүндө айтылат: мамлекеттик билим берүү мекемелери республика бюджетинен, муниципалдык билим берүү мекемелери болсо жергиликтүү бюджеттен каржыланат. Бирок, бүгүнкү күнгө чейин Бишкектеги билим берүү мекемелеринин мыйзамдык статусу тууралуу эч кандай тактоо жок. Билим берүү чөйрөсүнүн мыйзамдарын тактоо зарыл, андан кийин гана күчтөрдү бөлүштүү процессин баштоо. Бул процесс парламент деңгелинде каралыш керек. 117 шаардык билим берүү мекемеси өздөрүн муниципалдык катары орун алат. Адис А. Чекировдун пикири боюнча, алардын каттоосуна байланыштуу документтерде мындай далил жок. Мындан тышкары, Билим берүү мыйзамы “мамлекеттик мектеп” же “муниципалдык мектеп” дегенди айырмалабайт; аны болгону жөн гана терминди камтыйт жана “мамлекеттик бюджеттен каржылоону” белгилейт. Жергиликтүү бюджетке? Же республикалык? бул статуска байланат, ал так аныкталган эмес. Эгер мектептер жана бала бакчалар жергиликтүү бюджеттен каржыланса, анда аныктап айтканда, алар бардыгы муниципалдык. Бирок, ошол учурда мамлекеттик билим берүү чөйрөсүндө программалар жоктугун моюнга алышыбыз керек, анткени алар баары муниципалдык деңгээлге өтөт?! Ошол эле учурда, негизги маселелер билимге сарпталган чыгымдардын натыйжалуулугу, шаардык бюджеттин мамлекеттик органдардын чечимдерине көз каранды экени, жана натыйжада мектеп инфратүзүмүнүн начарлашып жаткандыгында болуп жатат.
Ата-энелер жардамга келишет Кыргыз Республикасында билим берүү бекер деп белгиленет. Бирок, чындыгында, соңку окуу жылында ата-энелер шаар бюджети тарабынан берилген акчага жакын болгон сумма инвестициялашты: 21 миллион сом – ата-энелердин жардамы жана 23 миллион сом – бюджет финанстары. Бул көрсөткүчтөр Бишкек мэриясының билим берүү бөлүмүнүн жетекчиси Гулнара Тагайева тарабынан жарыяланган. “Бишкектеги мектептерде жана бала бакчаларда 77 коомдук ассоциациялар жана фонддор “ыктыярдуу жардамы” формасында иш алып барышат; мугалимдер ата-энелерден акча жыйбайт. Бул ата-энелер комитеттери жана камкорчулук кеңештери тарабынан жүргүзүлөт. Бирок, бул жардамы аягына чейин милдеттүү болуп калды,” – деп билдирет Тагайева. ““Бекер” билим берүү биринчи класстан баштап “кымбаттап” баратат,” — дейт Бишкектин 70-гимназиясынын окуучусунун атасы Дмитрий Пешков, “бардык эле нерсе суралат — класстарды кагазга алуу жана бүт мектепти оңдоого чейин. Андан кийин, экинчи бөлүктү төлөбөй калсаң, мугалимдер баланы жасанат.” “Чынын айтканда, мектептерде балдарыбыздын билим берүүгө эмне баа болуп жатканы тууралуу бизге айтып бериш керек. Неге адамдарды алдагандай болсун? — дейт ата-эне Мерим Рыскулова, — Эгер билим Конституция боюнча бекер болсо, анда биздин салыктарыбыз бул мектеп чыгымдарын төмөндөтүү менен көрсөтүлүүсү керек. Болбосо, ата-энелер эки жолу салыктарды төлөйт!”
Нааразычылык абалы Ата-энелер, студенттер, мугалимдер жана шаар администрациясынын кызматкерлери борбордогу мектеп билим берүү системасынан нааразы. “БИОМ” Экологиялык районуна бекитилген адистер стандарттуу окуу чөйрөсүн кандай болушу керектиги жөнүндө мисалдарды көрсөтүштү, пилоттук мектептерде класстарды заманбап жарык берүүчү приборлор менен жабдууга жана энергосактоо пластик терезелерди орнотууга көмөк көрсөштү. Донорлор дагы жардам берди. Мектеп директорлору дагы бир аз грант алуу үчүн бардык инстанцияларга арыздарды беришин улантууда. Бирок, жалпы алганда, шаар мектептери өнүгүүнү эмес. Бирок, акыры, ар бир максатка жетүүгө болот. Мектептерди жана бала бакчаларды оңдоо — бул жөн гана жаңы терезелерди орнотуу же эски жарык берүүчү приборлорду алмаштыруу гана эмес; бул акчаны туура бөлүштүрүү маселеси. Бул жылы шаар бюджети билим берүүгө 32% бөлүнгөн, бирок чыгымдарды контролдоочу мамлекеттик агенттик Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги. Эксперттер мектеп билим берүүнүн каржылоосун республиканын деңгэлиндеги өтүү процессин баштоону талап кылышат жана мектеп билим берүүнү финансылык колдоо менен “Өтмө укуктар жөнүндө” мыйзам талаптарын аткаруу керек. Текст жана сүрөт: Ирина Байрамукова
