Бул Бишкек шаарында 2014-жылдын 17-декабрында Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин жыйындар залында өткөрүлгөн Облустук конференция. Конференцияны уюштурууда министрлик OSCEнын «Кыргыз Республикасында туруктуу өнүгүү үчүн шарттарды жакшыртуу, Исык-Кул жана Талас облустарына көңүл буруу» долбоорун жана «BIOM» экологиялык кыймылынын SPARE жана «Таза энергия» программаларынын алкагындагы долбоорлорун колдоду.
Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин орун басары К. Д. Жакиповдун айтымында, конференция улуттук жана облустук деңгээлде 2017-жылга чейин Кыргыз Республикасынын улуттук туруктуу өнүгүү стратегиясын ишке ашыруу алкагында облустук программалар менен жүргүзүлгөн маанилүү жана олуттуу аракеттердин жыйынтыгы. «Туруктуу өнүгүү моделинин жаңычылдыгы облустар үчүн өнүктүрүү саясатын формалаштырууда жаңы мамилелерди талап кылат, анын ичинде социалдык көбөйүү менен байланышкан жергиликтүү деңгээлде киреше алып келе турган долбоорлорду илгерилетүү, ресурстардын чектелүүлүгү жана анык приоритеттердин алкагында экологияга таасирди минимумга түшүрүү боюнча чараларды көрүүнү камтыйт. Бул документтердин мурда иштелип чыккан стратегиялардан жана программалардан негизги айырмасы облустар үчүн өнүктүрүү саясатын артка тартуу болуп, үч компонентке негизделген туруктуу өнүгүү принцибинде», — деди К. Д. Жакипов. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин кеңешчиси Любовь Тендин билдиргенине ылайык, облустардагы туруктуу өнүгүү планын иштеп чыгуу үчүн жумушчу топтор түзүлүп, коомду өнүктүрүү приоритеттери жөнүндө талкуулар боло турган, жана бул приоритеттер кийинчерээк Исык-Кул жана Талас облустарынан келген жумушчу топтордун жана коомчулуктун катышуусунда Экономика министрлигинин эксперттик тобунун жыйындарында макулдашылган. Бул иштердин натыйжасында төмөнкү проблемалар аныкталды: региондун импорттук энергия ресурстарына жогорку көз карандылык; эл аралык байланыштарга жеткиликтин жоктуğu; глобалдык жана облустук климаттык өзгөрүүлөр; био-сфера территориясынын өзгөчө укуктук режиминин талаптарын билишпөө, көп учурда маалымсыздык; айрым жергиликтүү азык-түлүк өндүрүшүнүн жоктуğu; импорттун экспортту басып отоору; жергиликтүү жумуш орундардын экономикалык иш-аракеттин сезондуулугуна көз карандылыгы; маанилүү ички жана тышкы миграция. Кыргыз Республикасынын Нарын облусундагы туруктуу өкүлчүлүгүнүн биринчи орун басары К. Азизов жана Суусамыр айыл өкмөтүнүн башчысы А. Мирзакматов пилоттук туруктуу өнүгүү программаларын ишке ашыруу боюнча конкреттүү жыйынтыктарды бөлүштү. Чакырылган Исык-Кул жана Талас облустарынын жетекчилери 2015-2017-жылдарга арналган облустук Туруктуу өнүгүү программасынын долбоорлорун сунушташты. Кыргыз Республикасынын Экономика министрлигинин Исык-Кул облустук башкармалыгынын жетекчиси Улан Мурадылов мүмкүн болгон өсүү пункттарын белгиледи. Аларга маанилүү табигый потенциал; туризм секторунун, айыл чарба жана мал чарба секторунун өнүгүүсү, кайра иштетүү ишканаларын түзүү, өзгөчө экономикалык зоналарды өнүктүрүү, стратегиялык инвесторлорду экономикага жана социалдык чөйрөгө тартуу үчүн инвестициялык тартымдуулукту жогорулатуу кирет. Эки облустагы ишкердик секторун өнүктүрүү үчүн маанилүү потенциал белгиленди, ошондой эле жогорку квалификациялуу адистерди даярдоого кеңири мүмкүнчүлүктөр бар, ал учурдагы жогорку окуу жайларынын жана орто кесиптик мектептердин базасында, рыноктун муктаждыктарын эске алуу менен. Конференция туруктуу өнүгүүнүн облустардын ичиндеги конкреттүү райондорго атайын бөлүнүшү тууралуу жарыялады. Кыргыз Республикасынын Исык-Кул регионундагы Туруктуу өкүлчүлүгүнүн Регионалдык өнүктүрүү бөлүмүнүн жетекчиси Е. Кекенбаевдин билдиргенине ылайык, Бишкек шаарында түстүү түшүү, логистика жана транзит борбору болушу керек; Каракол шаары – анын маданий жана илимий борбору болушу керек. Караколдун өнүгүшүнүн негизи кайра иштетүү өнөр жайы жана курулуш материалдарынын өндүрүшү болуш керек. «Талас районунун бүтүндөй айыл чарба өнүккөнгө таза үлгүдө болгон туризм борбору болушу керек», — деди Е. Кекенбаев. Тон райондук мамлекеттик администрациясынын биринчи орун басары Тимур Алыбеков Тон районунун өнүгүшү үчүн стратегиялык көрүнүшүн билдирди. Бул атайын багыттардын катарына уй, жүндүү койлор, аттар, яктар жана мөмө-жемиш курстарын багуу кирет. Кыргыз Республикасынын Исык-Кул oblastындагы өкүлчүлүгүнүн башкы адиси Бакытбек Иргебаев маалымдагандай, Жети-Огуз району, негизинен анын батыш аймагы, мөмө жана жемиш өндүрүшүнүн негизги өндүрүүчүсү болуп атайын иштелет. Жети-Огуз районунун чыгыш аймагы картошка жана жашылча өсүмдүктөрүн, коён ж, сүтөдөчү буйурларга, кайнаш өнүктүрүү тармагынын долбоорлорун алга сүрөттөйт. «Ак-Суу жана Түп райондору дандын, буудайдын, жашылчалардын жана дары өсүмдүктөрүнүн негизги өндүрүүчүлөрү болушу керек. Бул үчүн, өсмөк селекция лабораторясын жана жогорку түшүм бергич сүт өндүрүүчү тукумдарды түзүү керек. Исык-Кул облусту экономикасы үчүн нарыктык спецификация моделин ишке ашыруу жана ортодон аралык соода аркылуу атайын долбоорлорду же ‘өсүү пункттарын’ ишке ашыруу маанилүү.» Бакытбек Иргебаев Исык-Кул регионындагы ушул тармактарда кен өнөр жайы долбоорлорун илгерилетүүгө жана курулуш материалдарын өндүрүүгө басым жасады. Талас облусундагы Кыргыз Республикасынын биринчи орун басары Б. Т. Жумазаров Талас облусунун Туруктуу өнүгүү программасынын стратегиялык максатын элдердин деңгээлин жана жашоо сапатын 2017-жылга чейин улуттук орточо деңгээлге жакшыртуу үчүн шарттарды түзүү деп аныктады. Жумазаровду өнүктүрүү үчүн приоритеттерди бөлүп көрсәтти, аларга өсүмдүк өндүрүшүн органикалык агрономиялык технологияларды киргизүү менен илгерилтетүү; топуракты калыбына келтирүү маселелерин чечүү; жаратылыш ресурстарын турукттуу пайдалануу менен мал чарбасын турукттуу өстүрүү; айыл чарба өндүрүүчүлөрү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүү кирет. Бирок, ал Талас облусунун өнүгүшү бийликтин структурасындагы коррупция, натыйжалуу башкаруунун жоктугу, жана мамлекеттик жана укук коргоо агенттиктеринин функцияларды көбөйтүү себептүү натыйжасыз чечимдерин алып келүүчү көйгөйлөр менен кырдаалды компрометациялап жатканын белгиледи; экономиканын тармактарында жана инфраструктурада негизги активдердин арытылышы, бюджеттик түзүмдөрдүн токтоп калуусуна алып келет; экономика структурынын натыйжасыздыгы жана орто жана кичи ишкерлердин арзан кредит ресурстарына жетпөө; өлкөнүн административдик жана экономикалык борборунан алыстыгы; аба жана темир жол байланышынын жоктугу жана республикалык жана облустук жолдордун жаман абалы. Конференциянын жүрүшүндө Талас облусу үчүн мүмкүн болгон коркунучтар аныкталды, алардын ичинен улуттук жана жергиликтүү бюджеттерден ресурстардын кескин төмөндөшү, инвестициялык тартылыкты жана атаандаштыкты жогорулатуу керек, ошондой эле жашыл экономика жана кен казуучу өнөр жайынын бир убакта өнүгүшүнө каршы келишсиздиктер. ЖOverall, 2017-жылга чейин Талас жана Исык-Кул облустарына карата социалдык-экономикалык өнүктүрүү тапшырмаларын чечүү жана стратегиялык максатка жетүү үчүн негизги көрсөткүчтөр 3-5% чейин общиналык аймактык продукцияны арттуу, жыл сайын өнөр жай өндүрүшүн 4-5%, жана айыл чарба 1-3% чейин жогорулоо; 2017-жылга чейин кичи бизнесин 25%га жеткирүү; энелердин жана балдардын өлүм деңгээлин минималдууга төмөндөтүү; 2010-жылга салыштырмалуу калктын чыныгы кирешесин эки эсе көбөйтүү; жакырдык деңгээлин 10 пайыздык пунктка кыскартуу; калкты билим берүү боюнча жабуу деңгээлин жогорулатуу. Долбоорлор мамлекеттик пландар менен синхрондолуп, сектор аралык өз ара байланыш куруу процессинде. «BIOM» экологиялык кыймылынын төрагасы Владимир Коротенконун билдирүүсүнө ылайык, SPARE жана Таза Энергия программаларынын таасири менен туруктуу өнүгүүнүн билим берүү маселелери Исык-Кул жана Талас облустарындагы билим берүү мазмунуна киргизилген, туруктуу өнүгүү жана облустук компоненттер боюнча мугалимдер жана облустук жана райондук билим берүү бөлүмдөрүнүн өкүлдөрүн профессионалдык өнүктүрүү эле уюштурулган; энергияны сактоо, энергиянын эффективдүүлүгүн жана кайра жаңыртуу энергия булактарын пайдалануу. Конференция жашы бар Инвестиция тартуу агенттигинин презентациясы менен аяктады. Анын директору Алмаз Сазбаков облустарда жана жергиликтүү коомдордо туруктуу өнүгүү үчүн инвестициялык долбоорлорду илгерилтүү жөнүндө айтып берди.
Текст жана сүрөт: Ирина Байрамукова
