Кыргыз Республикасынын Өнөр жай жана энергетига министрлигинин маалыматтарына ылайык, Кыргызстанда кайрадан жаралуучу энергияны практикалык колдонуу 1% га жетпейт. Ошол эле учурда, өлкөдөгү кайрадан жаралуучу энергиянын потенциалдуу ресурстары чоң. Министрликтин веб-сайтында, кичинекей дарыялардың ресурстары 8 миллиард кВт/саат электр энергиясы менен бааланган, бирок көптөгөн көз карандысыз адистер бул санга талаш туудурушат. «Бүгүнкү күндө көптөгөн чиновниктер энергия өндүрүүнү көбөйтүү күчтүү сел көрсөтмөлөрдүн жана эски жылуулук электр станцияларынын курулушу же кеңейтиши гана мүмкүн деген пикирди тамырлаштырып алышкан.
Бирок, бул чоң капитал салымдарын жана узак мөөнөттүү ишке ашыруу мезгилдерин талап кылат. Кичинекей/микро гидроэлектр станцияларынын параллел өнүгүшү бул багыт үчүн альтернатива жана акылга сыярлык кошумча», — деп айтат «Кара-Кул Энерги» ЖЧКсынын директору Азамат Усупбаев, «Кичинекей гидроэлектр станцияларынын электр энергиясын өндүрүү боюнча наркы чоң гидроэлектр станцияларына караганда жогору болсо да, кайтарым мөөнөтүнүн абдан кыска жана курулуш чыгымдары азыраак.» «Кичинекей энергетиканын өнүгүшү калк жана ауыл чарбасынын электр жана жылуулук энергиясына болгон муктаждыктарын камсыздоонун маселесин негизинен чечүүгө жардам берет, өзгөчө борборлоштурулган энергетикалык тармактардан алыс жайгашкан региондордо. «БИОМ» ЭДнин координаторлору Наталия Богатова жана Михаил Яковлевдин маалыматы боюнча, Кыргызстандагы кичинекей гидроэлектр станциялары жергиликтүү максаттуу өнүгүүгө салым кошот. Эгерде жеке ишкер кичинекей гидроэлектр станциясын курса жана өндүрүлгөн энергиянын бир бөлүгүн жеке пайдаланууга жумшап, калганын сатса, ал бизнестин жана мамлекеттик пайдасына болот. Экологиячылар кичинекей энергиянын дагы бир артыкчылыгын белгилешет: кичинекей гидроэлектр станциялары күндүзгү регулировкалоо резервуарларын курууну талап кылбайт. Мисалы, Алamedин каскадындагы 8 гидроэлектр станциясында, СССР доорунда жүктүн жогорку жүктөрүн жабуу үчүн курулган ГЭС-5тин резервуары менен кошо башка резервуарлар жок. Бул экологияга терс таасирин азайтууга жана суулардагы токойлорду жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоого жардам берет.
Мындан тышкары, кичинекей гидроэлектр станциялары Токтогул резервуарынын суунун деңгээлиндей көз каранды эмес, бул алардын «Шоро», «Куликовский Торт», «Шин Линия» жана башкалар сыяктуу чоң жергиликтүү колдонуучулар үчүн үзгүлтүксүз иштегинин камсыз кылууга мүмкүнчүлүк берет, демек, кичинекей гидроэлектр станциялары Кыргыз Республикасындагы кичине жана орто бизнес өнүгүүсүнө жардам берет. Бирок, көптөгөн «плюсаларга» карабастан, кичинекей су агымдарынын энергия потенциалын учурдагы практикалык пайдалануу болгону 3% гана. Кичинекей гидроэлектр станцияларынын көйгөйлөрү көбүнчө кагазда эле калууда, чындыкка өтүп кетүүдө. Калининадан кийинки кичинекей гидроэлектр станциясынын директору Элеонора Казакова бардык кичинекей гидроэлектр станциялары бүгүнкү күнү негизги remontту талап кылат деп бөлүшөт. «Эгерде алардын реконструкциясы жана модернизациясына шашылыш чаралар кабыл алынбаса, бул станциялар туруктуу түрдө жоголуп кетиши мүмкүн», — деп айтат адис. БУУнун өнүктүрүү программасынын эксперти Елена Родина, кичинекей энергетиканы өнүктүрүү боюнча иштердин негизги максаты, учурдагы кичинекей гидроэлектр станцияларынын реконструкциясы, жаңы кубаттуулуктарды киргизүү жана жаңы дарыя жайларында жана азыркы суу башкаруу объектилеринде кичинекей гидроэлектр станцияларын куруу болушу керек деп билдирет. Экономика докту Айлыч Сарыбаев кичинекей гидроэлектр станцияларын куруу өлкөнүн экономикалык көйгөйлөрүн чечүүгө жардам берет деп белгилейт. «Кыргызстанда көптөгөн дарыялар жана суу ресурстары бар, ошондуктан биз дагы деле кечигип калбадык, аракет кылышыбыз керек.» Кыргыз Республикасынын Энергетиканы сактоо жана энергияны натыйжалуу пайдалануу боюнча улуттук программасынын аракеттеринин планы боюнча орток жумушчу тобунун мүчөлөрү, 2017-жылга чейин, Энергетика жана өнөр жай министрлиги тарабынан башкарылган, кичинекей жана микро гидроэлектр станцияларын өнүктүрүү боюнча жаңы программасынын эң маанилүү приоритеттеринин бири катары кабыл алган. Кесиптештер, уюштуруу жана жаңылоо үчүн куруусун чакырган 40тан ашык кичинекей гидроэлектр станцияларынын тизмесин берүүнү сунуштаган. Бирок, көптөгөн себептерден улам, илгерилөө » токтоп калган.» Кыргыз Республикасынын аймактарында кичинекей гидроэлектр станциялары мурда куруп калган, жана кайра уюштуруу учурунда, керексиз гидростроительдер Россияга кетишти. Алар айткандай, «баска эч ким жок жана ал алыста.» Жакшы натыйжа команда талап кылат. Гидролог-изилдөөчү, жок дегенде 1 дизайнер жана 1 куруучуну талап кылат, жана жок дегенде 3 механикалык инженер талап кылынат. Бүгүнкү күнү, өлкө кичинекей гидроэлектр станцияларынын курулушуна адистердин жетишпестиги менен жабыркап жатат, жана бар болгондор алда канча улуу жашта. Гидролог Алексей Шило азыр 70 жашта! Адис Липкин дагы улуу. Натижада, суу өлчөө иштерин адистер эмес, башка адамдар жүргүзүп жатат.
Азамат Усупбаевдин маалыматы боюнча, акыркы 5 жыл ичинде Чаткалдагы суу өлчөмдөрүн «Кен-Туу» кен ишканасынын кызматкери Тимур Сманбеков жүргүзгөн. Натижада, чет өлкөлүк адистерди тартуу керек жана аларга олуттуу акча төлөө керек. Ошентип, Каракол кичинекей гидроэлектр станциясын куруунун техникалык-экономикалык негиздемесин жүргүзүү үчүн Германиядагы Штутгарт институтунан дизайнерлер тартылган. Бирок чет элдиктер да каталарга учурай алышат. Алар буйрукту аткарышты, бирок суу эсептөөсү туура эмес чыкты. Тактап айтканда, Каракол дарыясынын агымы эсептелген маалыматтардан кыйла төмөн болду. Башка көйгөй — кичинекей гидроэлектр станцияларына ылайык жабдуулардын жетишсиздиги. Ал кесиптештерден заказ кылынат. Жалпысынан, бул көйгөйлөр логична: суроо-талап болгон эмес, өнүгүү болгон эмес. Тоо жапайычыларында кичинекей гидроэлектр станцияларын куруу үчүн чоң инвестицияларды тартуу да кыйын. «Мен чет элдик инвесторлор бул багытта иш алып барууга кызыкдар деп ойлобойм», — деди депутат Искак Масалиев, «Биздин калк акчалай жөндөмдүү эмес жана өндүрүш жөнүндө дээрлик эч нерсе жок. Ошондуктан, ар бир инвестор мындай ишти үзүктүү дайыма ойлонуп чечет. Кичинекей гидроэлектр станцияларынын ээлерине инвесторлорду тартуу үчүн артыкчылыктар берилүүсү керек.»
Инвесторлор үчүн жагымдуу шарттарды түзүүдө экологиялык курулуш стандарттарына ылайык болуу дагы маанилүү роль аткарат. Экологиячылар кичинекей гидроэлектр станциялары чоң каскаддардан экологиялык жактан коркунучтуу болгону менен, ар кандай кичинекей гидроэлектр станцияларын курууда системалык экологиялык жактан караш керек деп эсептешет. Бул ар бир конкреттүү учурда экологиялык экспертиза талап кылынат дегенди билдирет: кичинекей гидроэлектр станцияларынын экологияга таасири ар кандай региондордун табиятына, рельефине жана флора жана фаунасына көз каранды. «Учурда мамлекет кичинекей гидроэлектр станцияларын өнүктүрүүгө программалар үчүн каржылык колдоо көрсөтө албайт, бирок ‘Концессиялар жана концессиондук ишканалар’ мыйзамынын негизинде өзүнүн жер астын, жерин жана табигый ресурстарын өз ара пайдалуу долбоорлорду өнүктүрүү үчүн сунуштоого даяр. Бул максатта, мисалы, БУУ/ГЭФ долбоору ‘Кичинекей Гидроэлектр Гидроэлектрды өнүктүрүү’ он алтындагы эки жылдын ичинде алты кичинекей гидроэлектр станциясынын курулушун тездетүүгө багытталат. Бул Чон-Кеминде 4 кичинекей гидроэлектр станциясы, Караколдо 1 жана Баткен аймагындагы Белес дарыясына 1 кичинекей гидроэлектр станциясын камтыйт. Адистер буга чейин жаңы Улуттук Программасында кайра жаралуучу энергияны өнүктүрүү жана кичинекей гидроэлектр станциялары үчүн мыйзамдык базаны түзүү келечектеги жылдар ичинде калктын электр энергиясына болгон муктаждыктарын камсыздоого мүмкүнчүлүк берерине бир кесе ынанышууда, бул электр энергиясын өндүрүүнү кескин арттырып, жогорку жүктөр убагында энергия системасын жыргалдатууга жардам берет. Кыргызстандын электрлендүрүүсү кичинекей энергетикадан башталгандыгын эстейли — инженер В.А. Васильев Пишпек шаарындагы Алamedин дарыясында кичинекей гидроэлектр станциясын куруу үчүн негиз таштаган. 1928-жылы 410 кВт кубаттуулугу бар кичинекей гидроэлектр станциясы коюлган. Андан кийин, башка кичинекей станциялар курулган, алардын көбү Чүй каналында. Алар бүгүнкү күндө да иштеп жатат. Кичинекей энергия республикадагы энергетикалык кырдаалга зор таасир этүүнү улантабы? Ошол эле учурда.
Бүгүнкү күнү, Кыргыз Республикасынын Энергетиканы сактоо жана энергиянын натыйжалуу колдонулушу боюнча улуттук программасынын аракеттеринин планын иштеп чыгуу боюнча орток жумушчу тобу, Энергетика жана өнөр жай министрлиги тарабынан жетектелип, министрликтер жана мекемелердин, ошондой эле «Таза энергия» программасынын «Энергия натыйжалуулугу туруктуу келечеги» долбоору боюнча «БИОМ» экологиялык кыймылынын өкүлдөрүн камтыйт. «БИОМ» ЭД координатору Наталия Богатова биздин өлкөдөгү энергияны сактоо жана энергиянын натыйжалуу колдонулушу боюнча аракеттеринин планын даярдоодо Кыргызстандагы ар кандай энергияны үнөмдөө ресурстарынын потенциалын баалоо керек деп билдирди. «Биздин долбоор энергияны натыйжалуу колдонуу жана сактоо боюнча идеяларды практикага киргизүү үчүн көптөгөн убакыт өткөрдү. Биздин кыймыл ошондой эле республикалык Кайталанма энергия ассоциациясынын бир бөлүгү болуп, экономикасынын ар кандай тармактарында энергияны сактоо боюнча идеяларды активдүү илгерилетүүдө. Кичинекей дарыялар жана суу агымдарынын гидроэлектр ресурстарынын кеңири колдонулушу республикадагы энергетика кырдаалына олуттуу таасир этет (электр энергиянын өндүрүүнү көбөйтүү, жогорку жүктөр учурунда энергия системасын жыргалдатуу). Мунун бир бөлүгү кичинекей энергияны сактоо саясатына кошкондорубуз, кичинекей жана микро гидроэлектр станцияларынын артыкчылыктарын баса белгилеген маалымдамалар болуп саналат. Алар кызыкдар болгондорго толугу менен акысыз таратылат: зарыл билимдер болбогондуктан, коомдук туруктуу өнүктүрүүнү илгерилетүүдө ийгиликке жетүү кыйын.»
Текст жана фото: Ирина Байрамукова
