Мисал бар. Эгер акчаларын так эле жоготкуң келсе — казинодо божомол ойно. Эгер бул процессти узартып жаратасыңбы — кымбат баалуу буюмдарды сүйгөн аялга үйлөн. Бирок эгер байлыкты акырындык менен жоготуп алгың келсе — Кыргызстанда айыл чарбачылыгы менен алектенүү эң чоң жолу! Бул элдик акыл-эстин бөлүшүүсү Москванын Чүй облусунун фермерлери тарабынан «BIOM» Экологиялык кыймылынын өкүлдөрүнө берилген. Сретенкоке айыл Бишкекиден 56 км жана Белёводское айылынан 12 км түндүктө жайгашкан. Бул айыл империялык провинциянын борбордук аймактарынан көчүп келген мигранттардын биринчи отурукташкан жерлери болуп саналат. 1905-жылы Воронеж, Харьков жана Полтава провинцияларынан келген мигранттар бул жакка туруктуу орун алуу үчүн келишкен. Сретенка айыл өзүнчө коомдук бирдик катары 1913-жылы калыптанган болуп эсептелет. Ошондо, губернатордун жана жер башкаруу органдарынын көчүрүү боюнча узак өтүнүчтөрдөн кийин, биринчи жолу 250 үйгө жана түндүктөн түптүүлэхке узун бир көчөгө жер берилген. Бул тарыхты алардын урпактары жергиликтүү мурдагы коллективдүү ферма китепканасында кылдат сактап келишет. айылдын китепканачысы Минура Бурагулова Сретенканын тарыхы, Москванын районунун тарыхын күбөлөгөн сүрөттөр жана уникалдуу жазуулары менен китептерди урматтоо менен көрсөтөт, ошондой эле азыркы учурда дагы, борбордук китепканалардын күйөөсүнө караганда, мал чарбасы жана айыл чарбачылыгы боюнча Советтер доорундагы көптөгөн китептер сакталганын айтат. «Фермерлер биздин жакын айылдардан да пайдалуу маалымат алуу үчүн келишет». Бирок жалпы эле, маалыматтын жетишсиздиги алардын гана тоскоолдугу эмес. Сретенкалык АОнун иштеп жаткан катчысы Анаркул Молдалиева билдирет, СССР учурунда миллионер коллективдик ферма «Россия» болгон, анын талаалары Казакстанга чейин созулуп жаткан. Коллективдүү ферманы болгон уюумдун башчысы, СССР Жогорку Советинин депутаты Хаджибек Хубиев чоң агрардык ишкананы жетөңгүп келип башкарган. Бүгүнкү күндө, АОнун жеринин аянты 5000 гектардан сөөр. Көбүнчө ал дан дүүңгүлдөрүнө, узак мөөнөттүү мал азык даамдарына жана кызылча өсүмдүктөрүнө отургузулат. Жер реформасынан кийин, ар бир коллективдүү фермер 1.08 гектар жер үлүшүн алды, ал эми жеке фермерлер 20-40 соток алышкан. Калк дагы мал чарбас менен алектенет. Жалпысынан, фермер Расул Сатартов учурдагы айыл чарбаны «табиғи фермердик» деп атаган. Бул айыл, башка көптөгөн аймактардай, Кыргызстандын айыл чарба тармагын өнүгүүсүнүн чагылдыруучу айнасы. Бүгүнкү күнү жергиликтүү тургундардын көпчүлүгү коллективдүү ферма китепканасында чогулду, жана алардын ар бири ушул темада өзүнүн таржымалын жарыя кылды — учурдагы шарттарда дыйкан катары кантип жашоону уланта аласың? Фермер Расул Сатартов: «Бул жерде калк негизинен мал чардаган жана жүн түшүрүү иштерине катышат. Бирок бизде айыл чарба жерлери жок — калк тыгыздыгы өтө жогору, жана бардык аймактар мурда эле курулган; АОнун жерин сатуу үчүн бир жолу 5 жылда өткөрүлөт; жер үчүн ижара акылары өсүп жатат — гектары үчүн 5тен 8 миң сомго чейин (профиттүү иш жүргүзүп, дан дүүлүүдөн айрылыш үчүн, кеминде 40 гектар айыл чарба жерлери керек. Ошондуктан мүмкүнчүлүктөр бар, бирок жер жок! Багаре аймагынан Тселинный АОдун төмөнкү зонасына ижарага алыш керек». Тажикстандан өзүнүн тарыхый мекенине келген, этникалык кыргыз фермер Ташболот Катыров, башын төрт бала менен тапкан, «менин өз жерим жок» дейт. «Пастурда жетишсиз, малды кой базарларга өткөрүп жиберүүгө мажбур болуубуз, 20-30 башты жогорку пастураларда уруксат беришүү — кирешесиз», деп нааразы болот Талас Молдалиев, “Пастурда чабандар жок: улгайган муун жумушту аткара албайт, жаштар чабандар болгулаганды каалабайт. 400 сомго айына бир баш мал үчүн жоопкерчилик абдан чоң. Традициялык билимдер жоюлууда.» Пастур билетине ылайык, бесет мал чарбасын жайып жаткан 100 сом/баш, кичине мал чарбасын — 20 сом/баш турат. Фермерлер малды жайып жатканына эмес «абадан» төлөөгө мажбур экендиктерине нааразы болууда: жээги чөп басылган жерде жана суунун аймагы саздуу, жай мезгилинде кургакчылыктан жабыркайт. «Биздин малдын дем алуусу үчүн пастурларда чаңы жыйналып жатат,» дейт Талантбек Тургуналиев, «биздин малдардын көөптөй оорулары бар. 3 айылга 1 мамлекеттик ветеринар гана бар. Бардык күч-аракеттер менен ‘тактагында бир адам бошоълук’ — районду бир күндө кыдырып күнүмдүк жашоону камсыздоо мүмкүн эмес. Ветеринардын маянасы төмөн, транспорт кымбат. Кезеги келген жалгыз мамлекеттик ветеринарды күтүү реалдуу эмес, фермерлер жеке ветеринарларга кайрылууга мажбур болушат. Бирок, аларды чакыруу эле 200 сомдон кем эмес экендиги! Бул жылы дагы бурчурук оорусунун чабашы болду, ал жайлык пастурадан «келип» өткөн, анда ветеринарлар жетпей калган жана фермерлер малдарын дарылоого барган эмес. Айыл тургуну Нина Ивановна Сокирченко нааразы: «Системалуу ветеринардык кызмат болушу керек. Ал эми жашыруу мындай бир жолу инфекцияланган пастураларды ‘орундо жатырына’ чара көрүү!» Жергиликтүү Кенештен депутат Василий Байдо, ошол эле учурда фермер, Сретенкада сыймыктанган адам. «Фермерлерде жакшы уруктар жок,» дейт Байдо, «Бул жерде мурда ‘Россия’ коллективдүү фермасында өзүнчө уруктарды чөптөрдүн жашыруу фермасы бар эле, бирок, азыр биз уруктарды Кантка же Сокулукка барбай сатып алууга мажбурбуз, баасын эки эсе көбөйтүлөт, транспортун чогуу жалдоого.» Өткөн жылы буудай уруктары 20 сом/кг же алмашуу схемасынан — 1 тонна урут үчүн күзүндө 3 тонна буудай түшүмүн кайтаруу керек болчу!» Ошондой эле, фермерлер үчүн талаа мезгилинда отун кымбат. Ошентип, бул жайда дизелдик отун 44 сом/литр болду. Айыл тургуну Али Жүнусалиев, фермерлер үчүн узак мөөнөттүү жакшы пайыздык кредит алган кыйынчылыктар бар экенин айтып жатат: «Расмий түрдө ‘Aiyl-Bank’ банкына 10% жылдык пайызда кредит алууга мүмкүндүк берилген, бирок чындыгында бул кредитке жетишүү мүмкүн эмес. Бирок, 22% жылдык пайызда үйдөн колдонуучуда — ал жардамчы!» Таласбек Молдалиев, ал 3 жылдан бери кредит алуу үчүн «жумашып» жатканын, ар бир жолу февралда ушул Aiyl Bank жана RSK Bankта жатканда, «акча жок!» дегенди угарым — деп айтты. «Салык бизди ‘сылдатып’ жатат,» деп бардык фермерлер бирголыкта белгилешет. 1 гектар жер салыгы 410 сом, социалдык фонд — 390 сом, ижара акысын кошо. Климатты улам кургак болуп баратат. Бул жылы кант кызылча өндүрүүчүлөр кургакчылыктан улам «ордуна келген жок» болдук. Ошол эле учурда, жүгөрүнүн айыл чарбанын талаптары жогорулай берет. «Бир гана 1 гектар үчүн чыгымдар: сапар жайгашы 500 сом + 20 литр дизелдик отун; өндүрүш — 300 сом + 15 литр дизелдик отун, коюу — 400 сом гектарга + 10 литр дизелдик отун. Фермердин өзүнчө өнім жыйноого мүмкүнчүлүгү жок — жалданма жумушчулар керек, алардын баасы улуттук жөнгө сая салынат, алар кызмат көрсөтүүсү жакшы эмес. Дал ушул 1 гектар үчүн 10 адам керек, минималдык төлөм 400 сом/күн үчүн + тамак-аш. Эгер фермер кант кызылчасы өстүрсө, анда кеминде бир жолу сезон ичинде кичинекей бел калтыш керек; эгер дандуу продукциясы болсо, анда дуалдарды 2 жолу жасашы керек. Суу учун сугартуу жыл сайын көбөйүүдө. 1 гектар жыртуучу сугартуу азыр 1300 сом турат. Бирок бул акчанын кезегинде суу ала албайбыз. Алар мында BChKдан алып барышкан,ага чейин мүмкүнчүлүктөр бар, азыр болсо бардык суу БЧК аркылуу Казакстанга бурулуп, 2014-жылы кургакчылыктан улам түшүмдүн кыскарганын 69% түздү. Негизинен, айыл чарба өндүрүшүнүн жыйналуусу гектар үчүн 1500 сом + 1000 сом дизелдик отун үчүн турат. Бирок түшүмдүн сатылышы энчиленип келген чыгымдарды жаба албайт. Мисалы, рынокто дан 11-12 сом/кг болду. Ошентип, бүгүнкү күнү Кыргызстандын фермерлери дээрлик бардыгы банкрот болушту! Чоң фермер Николай Николаевич Пышной, үй мурасынын чоң механизацияландырылган флоты бар, жергиликтүүлөргө жалга берет. Анын айтымында, өзүнүн айыл чарбасын сатып алуу илим тарайт. Ошондуктан алар жылдан-жылга «эски чиркектерди» жоюу — дидейт. «Бирок, мамлекет салыкты убагында төлөөчүлөрдү талап кылууда. Биздин көйгөйлөрдү угугандыгыңыз үчүн рахмат. Балким, фермердин тагдырына таасир берүү мүмкүнчүлүгү барлар угат?!» Бүгүнкү күнү Кыргызстан Туруктуу Өнүгүү жолунда барат. Бирок мындай өнүгүү ар бир үй-бүлөдөн, ар бир жер тилкөсүнөн, ар бир жекелешкен кыргыз үй-бүлөсүнөн башталарына көңүл буруу керек. Текст жана сүрөт: Ирина Бейрамукова
