Кооптуу химиялык заттарды коопсуз колдонуу дүйнө жүзү боюнча көптөгөн өлкөлөр үчүн экологиялык саясаттын негизги маселеси бойдон калууда. Кыргызстан да четте калган жок. Бир катар кооптуу заттарды колдонуу ондогон жылдар мурун токтотулганы менен, аларды колдонуунун кесепеттери айлана-чөйрөгө таасирин тийгизип, өкмөттүн, илимий коомчулуктун жана жергиликтүү тургундардын ырааттуу чараларды көрүшүн талап кылат.
Мындай көйгөйлөрдүн бири — эскирген пестициддер жана туруктуу органикалык булгоочу заттар (ТОП), алардын катарына белгилүү ДДТ кирет.
20-кылымдын экинчи жарымында ДДТ жана башка пестициддер айыл чарбасында зыянкечтерге каршы күрөшүү жана түшүмдүүлүктү жогорулатуу үчүн активдүү колдонулган. Ошол учурда бул заттар айыл чарбасын өнүктүрүүнүн натыйжалуу куралы деп эсептелген.
Бирок, кийинки илимий изилдөөлөр алардын көбү айлана-чөйрөдө өтө туруктуу экенин көрсөттү. Мындай заттар топуракта жана башка табигый компоненттерде көп жылдар бою сакталып, тирүү организмдерде топтолуп, адамдын ден соолугуна жана экосистемаларга терс таасирин тийгизиши мүмкүн.
Натыйжада, эл аралык коомчулук эң коркунучтуу туруктуу органикалык булгоочу заттарды колдонууну азайтууга жана жок кылууга багытталган бир катар келишимдерди кабыл алды. Кыргызстан бул процесстердин катышуучусу болуп саналат жана химиялык коопсуздук жаатындагы эл аралык милдеттенмелерди аткаруу боюнча чараларды ырааттуу түрдө ишке ашырып келет.
Бул тема бүгүн эмне үчүн маанилүү?
Эски пестициддерди сактоочу жайлар өлкө боюнча сакталып калган. Алардын айрымдары ондогон жылдар мурун, экологиялык коопсуздук талаптары заманбап стандарттардан бир топ айырмаланган учурда түзүлгөн.
Бул жайлар колдонулбаса да, алар дайыма көңүл бурууну, тобокелдиктерди баалоону жана потенциалдуу кооптуу заттарды коопсуз колдонууну камсыз кылуу чараларын талап кылат.
Мындай жайлардын жанында жашаган калк менен байланыш өзгөчө маанилүү. Адамдар потенциалдуу тобокелдиктер жөнүндө ишенимдүү маалыматка ээ болушу керек, өкмөт жана эл аралык өнөктөштөр тарабынан көрүлүп жаткан чараларды түшүнүшү керек жана ден соолукка жана айлана-чөйрөгө тийгизүүчү потенциалдуу таасирлерди кантип минималдаштырууну билиши керек.
Бул маселелерди чечүү үчүн, «Борбордук Азия өлкөлөрүндө (Кыргыстан Республикасы жана Тажикстан Республикасы) ДДТ камтыган калдыктарды жылуулуксуз иштетүүнү көрсөтүү» долбоору Кыргыз Республикасында ишке ашырылууда.
Долбоор BIOM экологиялык дирекциясы тарабынан Глобалдык экологиялык фонддун (ГЭФ) жана Бириккен Улуттар Уюмунун айлана-чөйрө боюнча программасынын (ЮНЕП) колдоосу менен ишке ашырылууда жана кооптуу калдыктарды жана туруктуу органикалык булгоочу заттарды экологиялык жактан сарамжалдуу башкаруу боюнча улуттук потенциалды күчөтүүгө багытталган.
Иштин негизги багыттарынын бири — коомчулукту маалымдоо жана чечим кабыл алууга кызыкдар тараптардын катышуусу. Долбоор улуттук жана жергиликтүү маалыматтык кампанияларды, коомдук жолугушууларды, билим берүү иш-чараларын жана химиялык коопсуздук боюнча коомчулуктун билимин, мамилесин жана практикасын изилдөөнү камтыйт.
Эски пестициддерди сактаган жайлардын жанында жайгашкан коомчулуктарга өзгөчө көңүл бурулат.
Экологиялык коопсуздук техникалык чечимдерге жана мамлекеттик программаларга гана көз каранды эмес. Жарандардын өздөрүнүн билими жана аракеттери да абдан маанилүү.
Кайсы заттар коркунуч туудурушу мүмкүн экенин, алардын айлана-чөйрөгө кандай таасир этерин жана потенциалдуу тобокелдиктерди кантип азайтуу керектигин түшүнүү үй-бүлө жана коомчулук деңгээлинде жоопкерчиликтүү чечимдерди кабыл алууга жардам берет. Маалымдуулукту жогорулатуу экологиялык жоопкерчилик маданиятын калыптандырат, мамлекеттик органдардын, эксперттердин жана жергиликтүү тургундардын ортосундагы өз ара аракеттенүүнү бекемдейт жана коомдук саламаттыкты жана айлана-чөйрөнү коргоо боюнча көрүлүп жаткан чаралардын натыйжалуулугун жогорулатат.
Коопсуз келечек үчүн биргелешкен жоопкерчилик
Эски пестициддер көйгөйү өткөндүн мурасы, бирок аны чечүү бүгүн биргелешкен аракеттерди талап кылат. Мамлекеттик органдар, илимий коомчулук, эл аралык уюмдар, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана тургундардын өздөрү экологиялык коопсуздукту камсыз кылууда маанилүү ролду ойношот.
Мына ошондуктан ачык диалог, ишенимдүү маалыматка жетүү жана жергиликтүү коомчулуктун катышуусу азыркы жана келечек муундар үчүн тобокелдиктерди азайтуу жана дени сак айлана-чөйрөнү сактоо үчүн абдан маанилүү.
